Sibiriyidiki munaziriler: Uyghurlar musteqil dölet quralamdu? (1)


2005-04-20
Share
ofitser.jpg
1944Yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti mezgilidiki milliy armiye ayal ofitsérliri

Rus mutexessisi wladimir kuzménkinning rusiyining nowosibirsk shehride chiqidighan " nowosibirsk kechlik géziti" de élan qilghan " étishiwatqanlarning aldinqi sépide " namliq maqaliside Uyghurlar heqqide qiziqarliq köz qarashlar otturigha qoyulghandin sirt yene yéqinda rusiyining sibiriye rayonidiki tomskiy rayonlar ara inistituti bilen altay uniwérsitéti birliship, mexsus Uyghur mesilisi boyiche bir ilmiy muhakime yighini ötküzgenlikini körsitilgen. Bu yighinda rus alimliri Uyghurlar buningdin kéyin qayta musteqil dölet quralamdu-quralmamdu? dégen téma üstidimu muzakire qilghan iken.

Uyghurlar ikki esirde töt yüz qétimdin artuq qozghilang kötergen

Rusiye mutexessisi wladimir kuzménkinning öz maqaliside bayan qilishiche rusiyining sribiriye rayonida ötküzülgen mezkur ilmiy muhakime yighinida rusiye alimliri Uyghurlarning yéqinqi esirdiki siyasiy teqdiri we rusiyining uninggha körsetken tesirliri heqqide munazire élip barghan.

Aptorning otturigha qoyishiche, Uyghurlar üch esirdin buyan özlirining milliy musteqil dölitini qolgha keltürüsh üchün küresh qilmaqta. Uyghurlar qedimki waqitlarda yüksek tereqqi qilghan medeniyet yaratqan bolup, 18-esirde xitayning hökümranliqigha chüshüp qalghan bolsimu, lékin xitay bu zéminda héch qachan xatirjemlikke érishelmidi.

Rusiye tarixchilirining qarishiche, ikki yüz yildin artuq waqit jeryanida Uyghurlar töt yüz qétimdin artuq chong –kichik qozghilang kötürüp, bir qanche qétim öz musteqilliqini qolgha keltürgen bolsimu, lékin kéyin buningdin yenila ayrilip qalghan. Emma, ular buning bilen ümidsizlenmey, yenila özlirining azadliqqa we erkinlikke bolghan intilishliridin waz kechmigen . Elwette, Uyghurlarning ötmüshtiki we bügünki künlerdiki qarshiliq heriketliri hem démokratik we insaniy hoquqlirini qolgha keltürüsh küreshliri yéqinqi waqitlardin buyan dunyaning köpligen döletliridiki alimlar we küzetküchilerning diqqet nezerlirini qozghimaqta.

Qoldin ketken purset

Rus mutexessisi wladimir kuzménkinning "nowosibirsk kechlik géziti"de élan qilghan maqaliside otturigha qoyishiche 1878-yili, Uyghur döliti xelq araning étrap qilish pursitige heqiqi jehette érishken bolsimu, biraq en'giliye bilen rusiyining özara düshmenliklirining küchüyüp kétishi tüpeylidin bu emelge ashmay qaldi. Zor qozghilanglar 1931-yili, 1937-yili we 1944-yili qayta yüz berdi. Bir qanche yil sherqiy türkistan jumhuriyiti mewjut boldi. Bu yéngi döletning eyni waqitta sowét ittipaqining terkibidiki bir ittipaqdash jumhuriyet bolup qélish mumkinchilikimu bar idi. Krémil maw zédunggha yol qoymighan bolsa, belki bu dölet téxi hazirghiche mewjut bolup turghan bolar idi.

Maqale aptorining tekitlishiche Uyghur xelqi ene shundaq bir qanche qétim musteqil dölet süpitide mewjut bolup turush pursitidin mehrum qalghan bolup, rusiye mutexessisliri buning sewebining sabiq char rusiye we sabiq sowét ittipaqi bilen munasiwetlik ikenlikini étirap qilishidu.

Sowét ittipaqi Uyghurlarning teqdirini qarta qilip oynidi

Rus aptori wladimir kuzménkinning bayan qilishiche, hazir rusiyide köpligen ilgiri mexpiy tutulghan arxip höjjetliri élan qilindi. Buningda "yéngi chégra" menisini béridighan shinjangda 30-40-yillarda bolup ötken weqelerning mahiyiti ekis ettürülgen. Moskwaning buyuruqi boyiche sherqiy türkistan'gha kirgüzülgen éghir qorallar, minamyotlar sowét ittipaqi teripidin 1945-yilining iyul aylirida élip chiqip kétilgende yerlik ahalilar heyran qélishqan idi. Sherqiy türkistan armiyiside peqet bir qanche herbiy meslihetchiler we xewerlishish apparatlirila qaldurulup, yardemge kelgen qazaq, özbék qatarliq sowét ofitsér we eskerliri pütünley qayturup kétildi.

Ilmiy muhakime yighinida pikir bayan qilghan ,1944-1949-yillirighiche mewjut bolghan sherqiy türkistan jumhuriyitining tarixini tetqiq qilghan rus alimi barmin ependining éytishiche eyni waqitta moskwaning mundaq yüzsizlik qilishigha nisbeten peqet Uyghurlar narazi bolup qalmastin hetta sowét ittipaqi teripidin ewetilgen jengchiler we ofitsérlermu narazi bolghan. Mesilen moskwa teripidin sherqiy türkistan jumhuriyitige yuqiri derijilik meslihetchilikke ewetilgen général lan fangmu qattiq narazi bolup, özini öltüriwélishqa urun'ghan bolsimu, biraq yarilinip qutquziwélin'ghan iken. Barmin ependi mundaq deydu:

" Général lan fang sowét ittipaqining sherqiy türkistan'gha bériwatqan yardemlirini toxtitish we siyasitini özgertishi bilen wijdani we exlaqiy jehettin azablinip, özini öltürüwélish qararigha kelgen. Stalinning Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq her qaysi xitay emes milletlerning azadliq küreshlirini bashta qollap, hetta uninggha qoral-yaraq we bashqa maddi-meniwi jehetlerdin yardem bérishidin ümidlen'gen xelqler moskwaning biraqla özliridin yüz örüshidin ghezeplendi. Général lan fang sowét ittipaqining bu qilmishini bir xa'inliq we satqinliq dep hésablap psixologiyilik we exlaqiy jehettin zerbe hés qildi. Uning bu qilmishi heqqide 2-nomurluq öyning qomandani général égnarop moskwagha doklat yollighan idi"

Rusiyidiki barna'ul uniwérsitétining proféssori hésablan'ghan walériy barmin ependi yene sabiq sowét ittipaqi hökümitining Uyghurlarning siyasiy teqdiri bilen oynashqanliqini, eger undaq bolmighanda ötken esirning 40-yilliridila Uyghurlarning öz musteqil dölitini saqlap qélish mumkinchiliki barliqini tekitlep mundaq dédi:

" Shinjangdiki Uyghur qatarliq xeqler özlirining musteqilliqi heriketlirige sowét ittipaqining yardem bérishige nahayiti ishen'gen idi. Biraq, sowét ittipaqi hökümitining Uyghur, qazaq qatarliq xelqlerning azadliq herketlirini qollishi peqet siyasiy meqset üchün paydilinishtin ibaret bolup, moskwa Uyghurlarning teqdirini peqet xelqara siyasiy oyunlardiki qarta qilishtek nomussiz oyunni oynap chiqti xalas. Buning bedilige u shéng shisey we jang keyshi hökümitidin achchiqini élip, xitayni moskwaning menpe'etlirige yol qoyushqa mejbur qildi"

Wladimir kuzménkin isimlik rus mutexesisining otturigha qoyishiche, moskwa sherqiy türkistandiki bu urush uzun waqit dawamlashsa, sowét ittipaqining iqtisadiy menpe'etliri ziyan'gha uchraydu dep qarap, herbiy yardemni toxtitish kéreklikini qarar qilghan. Netijide qozghilang basturulup, sherqiy türkistan jumhiriyiti axirliship, bu jayda 1955-yili aptonom rayon qurulghan bolsimu, biraq Uyghurlarning musteqilliq küreshliri héch qachan toxtap qalmighan. (Ümidwar)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet