Xitay-yaponiye munasiwitide munazire boliwatqan bir qanche mesile (2)


2005-04-20
Share

Xongkongda chiqidighan "alma géziti" de , tawjé ependining bayan qilishiche, xitayda barghanséri kéngeytiliwatqan yaponiyige qarshi namayish arqiliq peyda bolghan xitay - yaponiye munasiwitidiki jiddiylik asasen bayliq menbe'e térritoriyisi mesilisi, xelq arisidiki tarixiy derslik kitablar mesilisi, yaponiyide "yasukuni buzrukgahi" dep atilidighan qebristanliq mesilisidin ibaret 3 chong mesilige yighinchaqlan'ghan.

Oxshash xaraktérdiki qebre yoqlash

- Xuddi xitayda inqilabiy qurbanlar qebristanliqi dep atilidighan qebristanliq bolghan'gha oxshash, yaponiyidimu "yasukuni buzrukgahi" dep atilidighan qebristanliq bar, - deydu tawjé ependi mulahiziside, - xitaylarda bar qebre süpüridighan orp-adet yaponluqlardimu bar. Bolupmu noruz derixi chéchekligende bundaq milliy tüs alghan pa'aliyet élip bérilidu. Xuddi béyjingdiki tyen'enmén meydanida "maw zédong xatire sariyi" dep atilidighan maw zédong qebrigahi bolghan'gha oxshash, yaponiyidiki yasukuni buzrukgahi dégen qebristanliqtimu 2 - dunya urushi megilidiki yaponiyining herbiy qomandani xidéki toji'o ning qebrigahi bar. Maw zédong xatire sariyini kishiler herxil muddi'a bilen ziyaret qilidighan'gha oxshash, yasukuni buzrukgahigha bezi yaponluqlar orp-adet sewebidin barsa, beziler milliy héssiyat bilen baridu. Sorap baqayli, béyjingde yüz bergen namayishqa xitaydiki maw zédong xatire sariyidin héchqandaq perqi bolmighan yaponiyidiki yasukuni buzrukgahi sewepchi bolamdiken?

Perq néme?

Xidéki toji'o asiyani "xitaylarning we aq tenliklerning qolidin azat qilish" dégen shu'ar bilen sherqiy asiyada urush qozghighan bolsa, maw zédongmu "xitay xelqning üstidiki jahan'girlik, fé'odalizm we kapitalizmdin ibaret 3 chong taghni aghdurush" dégen nam bilen urush qozghighan idi. Maw zédong qozghighan azadliq urushtila emes, belki normal shara'itta élip bérilghan eksil'inqilapchilarni tazilash, yer islahati, chong sekrep ilgirilesh, medeniyet inqilabi dégendek bir qatar siyasiy heriketlerde ölgen bigunah adem sani xidéki toji'o qozghighan urushta ölgen adem sanidin nechche hesse köp. Isimizde barki, maw zédong yaponiyige "eger bextimizge yarisha yaponiye xan armiyisi tajawuz qilip kelmigen bolsa, biz tagh arisidin chiqalmayttuq, kommunist partiye döletning hakimiyitini qolgha keltürelmeytti"dep rehmet éytqandin kéyin, 1972 - yili xitayning bash ministiri ju inley yaponiye bilen birleshme bayanat élan qilip "xitay yaponiyidin tölem telep qilmaydu" dep jakarlighan idi. Shu seweptin yaponiyidiki yasukuni buzrukgahida xidéki toji'o meqberi'isining yénigha maw zédong üchünmu bir meqbere yasap qoyulghan. Qéni sorap köreyli, xitaydiki maw zédong xatire sariyi bilen yaponiyidiki yasukuni buzrukgahining néme perqi bar?

Xitay némishqa tilgha almaydu?

- Tarixni néme dep chüshendürüshni hazirqi hoquq talishishning ölchimi qilish birxil exmiqaniliq. - Dep mulahize qilidu "washin'gton post géziti" ning mexsus ston yazghuchisi fired xayt ependi, - emeliyette, xitay özining birleshken döletler teshkilatidiki ornini saqlap qélish üchün bolsimu, dunyaning edep - exlaq ölchemlirige ri'aye qilishi qilishi téximu muhim idi. Yaponiyide bezi kishiler siyasi erbablarni yasukuni buzrukgahigha barmidi, dep narazi bolsa, beziler bardi, dep narazi bolidu. Yaponiyide hökümet her qandaq mektepke qaysi derslikni qollinish heqqide buyruq chüshürelmeydu. Emma xitayda bolsa derslik kitabni hökümet özining éhtiyajigha qarap tüziwalghan. Yaponiyidiki bezi derslik kitablarda "bezi kishiler 1937 - yili nenjingde yüz bergen urushta texminen 300 ming adem öldi, dep texmin qilidu" déyilgenni "pakitlarni kichikletti" dep xitayda namayish qozghisa, xitayning derslik kitablirida 1989 - yili ti'en'enmén meydanida élip bérilghan qirghinchiliqni "merkiziy komitét tedbir qollinip muqimliqni eslige keltürdi" dep yoqqa chiqardi. Maw zédong qozghighan chong sekrep ilgirilesh dégen heriket arqiliq xitayda 1958 - yilidin 1962 - yilighiche acharchiliq yüz bérip 30 milyon xelq ölüp ketkenni peqet tilgha almay kéliwatidu. Buni néme déyish kérek?

1950 - Yili kommunist armiyisi tibetke tajawuz qilghanni, 1979 - yili wétnamgha tajawuz qilghanni hazirqi yash- ösmürler bilmeydu. Belki xitayning derslik kitablirida déyilgen boyiche 2 - dunya urushida yaponiyini kommunist partiyining partizanlar etriti meghlup qildi, dep bilidu. Xitaydiki derslik kitablarda hetta yéqinqi yillarda bolup ötken yuqiridikidek tarixiy weqeler toghrisidimu, shu qeder uchuq - ashkara saxtipezlik qilghan'gha qandaq inkas qayturush kérek? xitay komunist partiyisi hazir asiyada özining üstünlikini tiklesh üchün rusiyini emes, yaponiyini eyiblesh kérek bolup qalghanliqtin, hazir yaponiyini eyiblep chiqti, emdi buningdin kéyin amérikigha qaratmasliqi mumkinmu? (weli)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet