Канададики көбәк мустәқиллиқ һәрикити түгәштиму?

Канада федерал парламентида көбәкниң мустәқиллиқини тәшәббус қилидиған көбәкликләр партийиси федерал парламент сайлимида еғир мәғлубийәткә учриғандин кейин, көбәк мустәқиллиқ һәрикити түгәштиму-қандақ дегән соаллар оттуриға чиқти.
Ихтиярий мухбиримиз камил турсун
2012.01.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kobek-shitati-kanada-xerite-305.jpg Канаданиң франсуз тилида сөзлишидиған көбәк(Quebec) штатиниң хәритиси. 2006-Йили 26-феврал.
en.wikipedia.org

Шуңа йеқиндин бери, канаданиң франсуз тилида сөзлишидиған көбәк штатидики өктичи партийә “көбәкликләр партийиси” мәзкур штатта бир йүрүш муһакимә вә сөһбәт йиғинлири уюштуруп, көбәк мустәқиллиқ һәрикитиниң нөвәттики әһвали вә кәлгүси тәрәққиятини музакирә қилмақта.

Алдинқи йилниң оттурилиридин буян, көбәк мустәқиллиқ һәрикитидә ишлар оңға тартмай, мәғлубийәткә қарап йүзлиниш вәзийити оттуриға чиққаниди. Шуңа бәзи көзәткүчиләр көбәк мустәқиллиқ һәрикитиниң пүтүнләй заваллиққа йүзләнгәнликини оттуриға қойса, йәнә бәзи мулаһизичиләр көбәк мустәқиллиқ һәрикити түгәшти, дәп һөкүм чиқиришқа йәнила балдурлуқ қилидиғанлиқини тәкитлимәктә.

Җокелйне даниелле көбәкликләр партийисиниң рәһбәрлиридин бири. У көбәк хәлқиниң қәлбидә йенип турған мустәқиллиқ отиниң һәргизму өчмәйдиғанлиқини әскәртиду. У:
‏-Бизниң йеңиваштин сөзлишиш-сөһбәт өткүзүшимизниң өзи қайтидин өмлүк-иттипақлиқни қолға кәлтүрүш вә көбәкниң кәлгүсигә капаләтлик қилиштур. Биз иттипақлишалисақла көбәкниң мустәқиллиқини қолға кәлтүрәләймиз,‏ дәйду.

Әмма мулаһизичиләр, иттипақлиқ вә уюшуштин ибарәт әң негизлик нәрсиниң көбәкликләр партийисидә йәнила йетәрлик әмәсликини илгири сүриду.

Бир қанчә айниң алдида, көбәкликләр партийисидин болған 5 нәпәр көбәк штати парламент әзаси партийисидин айрилди вә өзлирини һечқандақ партийигә тәвә болмиған, мустәқил парламент әзаси дәп елан қилди. Бу партийиниң қоллиғучилири алдинқи йилиниң оттурилирида 40 % болған болса, нөвәттә бу сан 24% гә чүшүп қалди. Партийиниң бәзи асаслиқ әзалири бу һаләткә нарази болуп, “йеңи көбәк һәрикити партийиси” дегән исим билән йеңи бир партийиму қуруп чиқти. Қисқиси көбәкликләр партийиси нөвәттә парчилиниш, бөлүнүш басқучида турмақта. Шуңа улар, бу хәтәрлик вәзийәткә тақабил туруш үчүн, авамниң арисиға чөкүп, уларниң наразилиқ вә пикирлирини аңлашқа охшаш паалийәтләр арқилиқ, авамниң күчи билән көбәкниң мустәқиллиқ һәрикитини йеңиваштин җанландуруш истратегийисини йолға қоймақта.

Канададин айрилип чиқип, мустәқил болуш-көбәкликләр партийисиниң сиясий программисида йәр алған. Бу партийә көбәк штатида һакимийәт йүргүзүш һоқуқиға еришкән иккила қетимда, көбәкниң мустәқиллиқ мәсилисини омумий хәлқниң авазиға қойған болсиму, лекин интайин аз пәрқ билән уттуруп қойғаниди. Көбәкликләр партийиси мәзкур штатта, әгәр қайта һакимийәт бешиға кәлсә, мустәқиллиқ мәсилисини үчинчи қетим авамниң авазиға сунидиғанлиқини җакарлап кәлди. Узун йиллардин бери, нурғунлиған көбәкликләрниң көңлидә көбәкликләр партийиси мустәқиллиқниң символиға айланди. Йәни мустәқиллиқ демәк-көбәкликләр партийиси демәктур дегән һалға кәлди. Шуңа көбәкликләр партийисини қоллаш нисбитиниң бирақла төвәнләп кетишини көбәк мустәқиллиқ һәрикити билән биваситә мунасивәтлик дәп кетишкиму болмайду.

Лекин көбәклик бир яш:
‏-Шундақ, көбәк мустәқиллиқ һәрикити өлди. Әмди көбәкниң мустәқил болуши мумкин әмәс. Хәлқму бу йүкни көтүрүп болалмайду,‏ дәйду.
Көбәк мустәқиллиқ һәрикити һалакәткә йүзләнди нәзәрийиси алдинқи йили май ейида өткүзүлгән сайламдин кейин оттуриға чиқти. Көбәкликләр партийиси көбәкниң мустәқиллиқини тәшәббус қилидиған штат характерлик партийә болуп қалмастин, бәлки канада федерал парламентидиму көбәкниң мустәқиллиқини тәкитләйдиған партийидур.

Бу партийә қурулғандин буян, һәр қетимқи сайламда, федерал парламентта хели көп орунға игә болуп кәлгәниди. Алдинқи сайлам көбәкликләр партийисигә еғир мәғлубийәт ата қилди. Улар әслидики федерал парламенттики 47 орундин бирақла 4 кә чүшүп қалди. Йәни улар парламенттики 43 орундин айрилди. Бу бир партийә үчүн көтүргүсиз қаттиқ зәрбә иди.

Ундақта, көбәк мустәқиллиқ һәрикити йеңиваштин баш көтүрүш үчүн немиләрни қилиши керәк?

Көбәклик сиясий анализчи чристиан боур бу һәқтә тохтилип:
‏-Көбәкниң мустәқиллиқини тәшәббус қилидиған икки сиясий партийә ичидә солчиларму, оңчиларму бар. Улар мустәқиллиқини ишқа ашуруш үчүн иттипақлишиши керәк. Мустәқиллиқтин ибарәт ортақ ғайини чиқиш қилғандила, андин оттуридики талаш-тартиш, ғум-адавәтни бир чәткә қайрип қойғили болиду,‏ дәйду.

Көбәклик сиясий анализчи чристиан боур, көбәкликләрниң мустәқиллиқтин қолини ююп, канадаға майил болушқа башлиғанлиқи һәққидики қарашларға қошулмайду. У:
‏-Көбәкликләрниң сиясий таллаш хаһиши әслидә федералчилар вә мустәқилчиләр дәп айрилғаниди. Бүгүнки күнгә кәлгәндә, солчилар вә оңчилар дәп айрилди. Йәни ениқрақ ейтқанда, әслидә көбәкликләр партийисигә аваз бәргәнләр бу қетимқи сайламда, солчи “йеңи демократлар партийиси” билән оңчи “консерватиплар партийиси” гә аваз бәрди,‏ дәйду.

Ундақта, көбәк мустәқиллиқ һәрикити зади һалакәткә йүзләндиму-йоқ?

Бәзи тәһлилчиләрниң қаришичә, һәргизму ундақ әмәс:
‏-Гәрчә, көбәкликләр партийисини қоллиғучиларниң нисбити 30% гә йәтмигән, мустәқиллиқни қоллиғучиларниң сани илгирикидин аз болған болсиму, лекин либерал партийиси, көбәк штатида 10 йил уда һакимийәт бешида турғачқа, хәлқ улардин зерикти. 2013-Йилида мәзкур штатта өткүзүлидиған сайламда,либерал партийисиниң қайтидин сайлиниш еһтималлиқи чоң әмәс. Униң үстигә, бу штатта федерализмни яқлайдиған либерал партийисидин башқа, иккинчи бир чоң партийиму йоқ. Мубада көбәкликләр партийиси һакимийәт бешиға кәлсә,мустәқиллиқ мәсилисини омумий хәлқниң авазиға қоюштин вақтинчә өзлирини тартқан тәқдирдиму, лекин көбәк мустәқиллиқ һәрикитини пүтүн күчи билән илгири сүрүши мумкин.

Шуңа, көбәк мустәқиллиқ һәрикитиниң оти һәргиз өчүп қалмайду дигүчиләр-көбәкликләр партийисила заваллиққа йүз тутмиса, көбәкниң мустәқиллиқ һәрикити мәңгү мәвҗут болуп турувериду, дәп қарайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.