Alimjan inayet: ikki yildin buyan Uyghur élide sehne özgerdi, emma sénariye özgermidi

Jang chünshyen Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétarliqigha teyinlen'gendin kéyin, xitay da'iriliri shinjang xizmiti yighinini chaqirip, bir qatar iqtisadiy pilanlarni yolgha qoydi.
Muxbirimiz irade
2011.06.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
alimjan-inayet-rabiye-305.jpg Proféssor alimjan inayet sherqi türkistan Uyghur aliy kéngishi échilish murasimidin kéyin rabiye qadir xanim bilen. 2011-Yili 2-may.
RFA

5-Iyul ürümchi weqesi yüz bergendin kéyin xitay merkizi hökümiti Uyghur élide bir qatar pilanlarni yolgha qoyup, bir qisim özgirishlerni élip bardi. Ular aldi bilen Uyghur élining esli partkom sékrétari wang léchu'enni wezipisidin élip tashlap, uning ornigha xunen ölkisining partkom sékrétari bolghan jang chünshyenni teyinlidi. Siliq-sipaye körünüshi we Uyghur élining milliy siyasiti heqqide qilghan mötidil sözliri bilen kishiler arisida xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaratqan siyasitide yumshash bolushi mumkin, deydighan chüshenchini peyda qildi. U wezipige teyinlen'gende az sanliq millet kadirlirigha ishinish we az sanliq millet ishchi-xizmetchilirini köpeytish teshebbusini otturigha qoydi.

Arqidinla 2010-yili 5-aygha kelgende, xitay merkizi hökümiti shinjang xizmiti yighinini chaqirdi. Yighinda, Uyghur élining iqtisadini yaxshilap, xelq turmushini yuqiri kötürüsh we bu arqiliq menggülük eminlik berpa qilish deydighan siyasetni belgilep chiqti. Yighinda yene, Uyghur élige qaritilghan bir qatar iqtisadiy pilanlar belgilinip, Uyghur élining herqaysi wilayet-sheherliri ichkiridiki 19 ölkige höddige bérildi. Bu ölkilerdiki nurghun xususiy karxanilar Uyghur élide ish pilanlirini sétiwaldi. Zor bir qurulush meydanigha oxshap qalghan Uyghur rayonida arqa-arqidin, zawut-karxanilar qurulushqa bashlidi.

Ikki yil mabeynide, xitay merkizi hökümitining yuqiri derijilik emeldarliri Uyghur rayonini arqa-arqidin ziyaret qilip, shinjang xizmiti yighinining rohini yaxshi emeliyleshtürüshni telep qildi. Hetta xitay xelq qurultiyining bashliqi wu banggo Uyghur élige qaratqan ziyaritide Uyghur élide az sanliq milletlerning ishqa orunlishish shara'itini yaxshilashni telep qildi.

Xitay merkizi hökümiti yolgha qoyghan bu yéngi tedbirler Uyghurlarning siyasiy weziyitige bir ijabiy özgirish élip keldimu? 5-iyul weqesi bolghan ikki yildin béri Uyghur rayonining weziyitide némiler özgerdi?

Yuqirida anglighininglar türkiye ege uniwérsitétining proféssori alimjan inayet ependining köz qarashliri. U xitay merkizi hökümitining ikki yil mabeynide, pozitsiyide yumshaq bolush wasitisi qollan'ghan bolsimu, emeliyette yürgüzüwatqan omumiy siyasitide bir özgirish bolmighanning üstige Uyghurlarni assimilyatsiye qilish qedimini téximu tézletkenlikini bildürdi.

Bu heqte amérikidiki turushluq Uyghur ziyaliysi ilshat hesen ependimu öz köz qarishini ipadilep mundaq dédi:
Metbu'at uchurliri we inkaslar körsettiki, shinjang xizmiti yighinidin kéyin Uyghur élining her qaysi jaylirini yardem bérishi nami bilen höddige éliwalghan 19 ölke-sheherdiki xususiy karxanilar Uyghur élide ish pilanlirini sétiwaldi. Zor bir qurulush meydanigha oxshap qalghan Uyghur rayonidiki chong sheherlerdin kichik yézilarghiche arqa-arqidin, zawut-karxanilar qurulushqa bashlidi. Emma bu karxanilar Uyghurlargha ish imkani yaritip berdimu? bizning yerliklerdin igiligen melumatlirimizdin bu zawut-karxanilar ichkiridiki ölkilerdin ishchilirini bille élip chiqqanliqtin, Uyghurlargha ish imkani yaritip bérish emes, eksiche xitay köchmenlirini köpeytiwetkenliki, hetta bu zawutlarning Uyghur déhqanlirining yerlirini tartiwéliwatqanliqi ashkara bolghan idi. Doktor alimjan inayet ependi Uyghur élide quruluwatqan bu zawut-karxanilarning we séliniwatqan égiz imaretlerning emeliyette téximu köp xitay köchminini Uyghur rayonigha köchüshke jelp qilish üchün sélin'ghanliqi, uning hergizmu Uyghurlarning iqtisadini yaxshilash, ulargha ish imkani yaritishtin ibaret yaxshi niyetni chiqish qilmighanliqini bildürdi. Alimjan inayet ependi Uyghur élidiki mesililerning hem iqtisadni yaxshilash bilenla bir jem'iyette muqimliqni berpa qilghili bolmaydighanliqini eskertti.

5-Iyul ürümchi weqesi yüzbergenlikige ikki yil toshup qalghan bu künlerde xitay hökümitimu bu 2 yil ichide Uyghur aptonom rayonining iqtisadiy we siyasiy hayatida zor özgirishlerning bolghanliqi we zor netijilerning qolgha kelgenlikini teshwiq qilmaqta. Emma, bu netijiler Uyghurlar arisidiki  oxshimighan köz qarashlar hem naraziliqlarning mewjutluqi we dawamlishishini tügiteligini yoq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.