Хитайда сиясий ислаһат қачан йолға қоюлиду?

Мутәхәссисләр йилиға 200 миң қетимдин артуқ қаршилиқ йүз бериватқан хитайда муқимлиқни, тәрәққиятни капаләткә игә қилидиған асасий амил сиясий ислаһат, дәп қаримақта.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2012.03.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bo-shiley-305.jpg Икки чоң йиғинда, бо шиләй хитай президенти ху җинтав вә баш министири вән җябавниң йенидин өтүп кетиватмақта. 2012-Йили 9-март, бейҗиң.
AFP

Хитай һөкүмити болса сиясий ислаһатни йолға қоюшқа изчил петиналмай кәлмәктә.

Франсийә авази радиосиниң 28-марттики хәвиригә асасланғанда, хитайда сиясий ислаһат елип беришниң зөрүрлүки йиллардин буян изчил тәкитләнгән болсиму, хитай мәркизи комитетидики қарши күчләрниң тосалғуси түпәйли әмәлгә ашмиған. Хәвәрдә вен җябавниң йеқинлириниң мәлуматиға бинаән ашкарилинишичә, сиясий ислаһат елип бериш хитай баш министири вен җябавниң узун йиллиқ ғайиси болуп, у бу қетимқи икки йиғинда ислаһат тәлипини тәкрар оттуриға қойған.

“вен җябав 4-июн тйәнәнмин вәқәсигә қайта баһа беришни тәкитлиди” намлиқ хәвәрдә баян қилинишичә, хитайда сиясий ислаһат елип бериш үчүн алди билән 4-июн тйәнәнмин вәқәсигә қайта баһа бериш, хитайниң сабиқ рәһбәрлиридин ху явбаң вә җав зияңларни ақлаш шәрткән. Һалбуки, хитай мәркизи комитетида бу пикиргә қарши чиққучи күчләр йәнила бәлгилик имтиязға игә болуп, тйәнәнмин вәқәсиниң җавабкарлиқини кимгә артиш мәсилисидә пикир бирлики шәкилләндүрүш һазирчә мумкин әмәскән. Гәрчә сиясий ислаһат пикригә әң қаттиқ қарши турғучилардин бири болған бо шиләй һоқуқидин айрилип бир тосалғу сүпүрүп ташланған һәмдә җаң земин кесәллик сәвәбидин сиясий имтиязидин мәһрум болған болсиму, мәркизий комитет сиясий қанун комитетиниң мәсули җаң земинпәрәстләрдин бири болған җу юңкаңниң һоқуқи йәнила чоң икән.

Хәвәрдә 4-июн тйәнәнмин вәқәсигә қайта баһа беришниң хәлқ ичидә күчлүк асасқа игә икәнлики, бу вәқәгә қатнашқучиларниң көп қисминиң техи һаят икәнлики, түрмигә соланғанларниңму җаза муддитини тамамлап болғанлиқи, мәйли хәлқ ичидә болсун яки мәркәздики һоқуқдарлар саһәсидә болсун, 4-июн тйәнәнмин вәқәсини ақлаш тәрәпдарлириниң көп санни игиләйдиғанлиқи оттуриға қоюлған. Хитайниң қачанла болмисун бир күни чоқум сиясий ислаһат елип беришқа мәҗбур болидиғанлиқи, әмма ислаһат елип бериштин илгири 4-июн тйәнәнмин вәқәсигә қайта баһа бериш өткилидин өтүши шәрт икәнлики көрситилгән.

Уйғур зиялийси абдурешитһаҗи керими әпәнди хитай мәркизи комитетида йүз бериватқан ички сүркилишләр һәққидә тохтилип өтти. У сөзидә, хитайда сиясий ислаһат әмәлгә ашқан тәқдирдә, уйғурлар үчүн аптономийилик һәқ-һоқуқларниң әслигә келиши үчүн пайдилиқ болуши мумкинликини тәкитлиди.

Хоңкоңда нәшрдин чиқидиған “алма” гезитиниң баян қилишичә, 4-июн тйәнәнмин вәқәси бир козир болуп, хитай мәркизи комитетиниң ички қисмида японийә әндизисини қоллинип көп партийилик бир түзүлмә бәрпа қилиш лайиһиси оттуриға қоюлмақта. Бу лайиһидә бир партийә алаһидә һоқуқ тутидиған, башқа партийиләр өз-ара һәмкарлишидиған вә назарәт қилидиған система орун алған. Һалбуки, мулаһизичиләр бу хил әндизини тәнқид қилип “өлүкни алмаштуруп, дорини алмаштурмиған билән охшаш”, буниң билән компартийиниң тәсир күчини аҗизлитиш мумкин әмәс, дәп қариған.

Хәвәрдә йәнә бәзи мулаһизичиләрниң қаришичә, мәйли бо шиләй вәқәси болсун яки 4-июн тйәнәнмин вәқәсигә қайта баһа бериш мәсилиси болсун, буларниң һәммиси хәлқниң каллисини мәшғул қилиш үчүн оттуриға қоюлуватқан оюнлар болуп, хитай компартийисиниң буниңдин башқа ойнайдиған козириму қалмиған. Хәлқниң идийисини чоқум бир иш билән мәшғул қилиш арқилиқ омуми тинчлиққа капаләтлик қилиш зөрүрийити хитай мәркизи комитетидикиләрни қистап қойған. Болупму муқимлиқни сақлаш асаси вәзипә қилиниватқан бүгүнки күндә, сиясий ислаһат елип бериш тәскән. Сиясий ислаһат йолға қоюлған тәқдирдиму, ху җинтав вә вен җябавлар һоқуқидин айрилғандин кейин йолға қоюлуши мумкин икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.