Parlamént ezasi zekeriya aqcham ependi bilen Uyghur mesilisi heqqide söhbet


2007.03.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

parlament zeki aqcham.jpg
Türkiye parlamént ezesi zékériya aqcham radi'omiz muxbirining ziyaritini qobul qilmaqta.

Burunqi hökümet mezgilliride Uyghur mesilisini bezi parlamént ezaliri türkiye parlaméntining küntertipige élip kelgen idi. 2003-Yilidiki saylamda adalet we tereqqiyat partiyisi hakimiyet béshigha kelgendin béri Uyghur mesilisi türkiye parlaméntining küntertipige kelmidi. D u q rehberliri türkiyide saylamgha az qalghan bu künlerde, Uyghur mesilisini türkiye parlaméntining küntertipige élip kélishke, shundaqla türkiyige panahliq tilep kélip ishliri hel bolmaywatqan Uyghurlarning mesilisini hel qilishqa tirishmaqta.

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi séyit tümtürk ependi, teptish hey'iti ezasi hayrullah ependi, dunya Uyghur qurultiyining yashlar hey'iti türkiye wekili abdullah tursun qatarliq kishiler türkiye parlaméntigha bérip, adalet we tereqqiyat partiyisi parlamént ezasi doktor mehmet kilich, zékériya aqcham qatarliq kishiler bilen körüshüp, Uyghurlarning hazirqi weziyiti we türkiyidiki Uyghurlarning mesilisini otturigha qoydi.

Parlamént ezaliri özlirining Uyghur mesilisini yéqindin teqip qiliwatqanliqini we buni türkiye parlaméntide küntertipke élip kélidighanliqini didi. Parlamént ezaliri yene türkiyede panahliq tiligen Uyghurlarning mesilisini hel qilish üchünmu qolidin kélishiche yardem qilidighanliqini éytishti. Biz uchrishish axirlashqandin kéyin parlamént ezasi zékérriya aqcham ependige su'al soriduq.

- Hörmetlik parlamént ezasi türkiyede herqandaq bir kishidin Uyghurlarni bilemsiz dep sorisingiz, bilimiz Uyghurlar bizning qan qérindishimiz deydu, emma Uyghur mesilisi türkiye siyasitining kün tertipige kelmeywatidu, buninggha qandaq qaraysiz?

- Ikki dölet otturisidiki insan heqliri mesilisini ikki dölet hökümetliri arisidiki mesile dep chüshinip qalidighan ehwallar bar. Kartir digendek, rusiyening parchilinishigha sewep bolghan amil insan heqliri mesilisidur. Insan heqliri mesilisi birleshken döletler teshkilatining insan heqliri bayananitidimu körsitilgendek dunyawiy bir mesilidur. Men türk xelqining Uyghurlargha hésdashliq qilidighanliqini nahayiti yaxshi bilimen, shunga hazirche bu mesilining türkiyining küntertipige kelmeslikini waqitliq bir ehwal dep oylaymen. Türkiye pütün qérindash milletlerge köngül bölidu, emma türkiyining bezi mesililiri aldinqi pilanda bolghachqa Uyghur mesilisining kün tertipke kélishi kéchikip kétiwatidu. Mesilen, kerküktiki türkmen mesilisi, aghizka türkliri mesilisi, yawrupadiki türklerning mesilisi aldinqi pilanda bolghachqa Uyghur mesilisi kéchikip kétiwatidu. Bu qesten bolghan ish emes. Biz türk millitige wekillik qilimiz, shunga Uyghur mesilisige türk milliti köngül bölgechke biz hökümetlermu köngül bölishimiz kérek, shunga men bir parlamént ezasi bolush süpitim bilen qolumdin kélishiche yardem qilimen.

- Hörmetlik parlamént ezasi zékériya aqcham ependi, siz Uyghurlargha türk xelqining hésdashliq qilidighanliqini dep öttingiz, undaqta türkiyining xitay bilen bolghan munasiwette dawamliq qorqqaq bir siyaset élip bérishidiki sewep néme? sizche türkiye Uyghurlargha ige chiqsa türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwet buzulup kétermu?

- Xitayning bu yerde bir ensirishi bar. Chünki sabiq sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin, amérika bashchiliqidiki pütün chong döletlerning diqqet itibari xitaygha buraldi. Pütün döletlerde xitay kelgüside qandaq bolar? biz bilen dostane ötermu néme bolar? xitaymu kelgüside sowét ittipaqigha oxshash parchilinarmu? digen'ge oxshash su'allar peyda boldi. Xitay bolsa bashqa milletlerdin qorqiwatidu. Mesilen, chong döletlerning Uyghur türklirige oxshash milletlerdin paydilinip xitayni parchiliwétishidin qorqiwatidu. Yene iraqtiki urushtin paydilinip kortlar musteqilliqqe qarap yüzlendi, buninggha oxshash misallar xitayni qorqitiwatidu. Bügün tereqqi qilghan döletler xitaygha köplep meblegh séliwatidu, shunga xitaymu dunya bilen maslishishqa mejbur qalidu, bundaq bolghanda Uyghur mesilisining hel bolushimu tézlishidu dep qaraymen. Bügün dunya döletliri xitayning insan heqliri démokratiyesige qarighan waqtida, aldi bilen xitayning Uyghur siyasitige qarawatidu. Xitayning hazir Uyghurlargha élip bériwatqan siyasiti ötkünchidur, buningdin kéyin xitay asta- asta bu bésim siyasitidin waz kéchishke mejbur qalidu, dep oylaymen.

- Hörmetlik parlamént ezasi, nurghun döletlerning parlaméntide Uyghur mesilisi tilgha élinip mejlisning kün tertipige kéliwatidu? siz Uyghur mesilisi heqqide türkiye parlaméntida söz qilamsiz?

- Sherqiy türkistandiki insan heqliri we sherqiy türkistanning hazirqi weziyiti toghrisida türk parlaméntida mexsus bir yighin chaqirishqa bolidu. Hazir türkiye parlaméntida wekili bar bolghan 3 partiye ortaq hökümetning küntertipige élip kelsimu bolidu. Hazir türkiyining hakimiyet béshida bolghan adalet we tereqqiyat partiyisi insan heq we hoquqlirigha nahayiti ehmiyet béridu. Shunga men parlaméntimizda Uyghur mesilisini küntertipke élip kélimen.

- Öktichi partiyiler partiyingizning türk dunyasi siyasitini tenqit qiliwatidu. Adalet we tereqqiyat partiyisi hakimiyet béshigha kelgendin kéyin türk dunyasi üchün néme xizmetlerni qildi?

- Bizning hökümitimiz türkiye tarixidiki eng milletchi bir partiyedur. Chünki biz hakimiyet béshigha kelgendin kéyin orxun yénisey muziyini qurduq. Qirimda, ezerbeyjanda, qazaqistan, qirghizistan, özbékistan qatarliq döletlerde nurghun ish pilanlirini tüzüp chiqip, uni emelge ashurduq. Bizning siyasitimiz qeyerde türkiy millet bolsa, ulargha yardem qilish, ular bilen bolghan munasiwitimizni tereqqiy qildurushtin ibaret.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.