Analizchilar: Uyghur mesilisining kélechiki tibet mesilisige qarighanda keskin bolidu

Uyghur mesilisi bilen tibet mesilisi nöwettiki xelq'ara tonulghan we xitayni ongaysiz ehwalgha chüshürüp qoyuwatqan ikki chong mesile.
Muxbirimiz erkin
2012.10.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-demokiratchi-xu-ping-305 Sürette, béyjing bahari zhornilining bash muherriri siyasiy analizchi xu ping ependi.
Süretni xu ping ependi teminligen.

Bezi xitay öktichi ziyaliylar, bu ikki mesilining xaraktéri oxshashliqlargha ige bolsimu, biraq uning arqa körünüshi, sewebi, konkrét hel qilish usuli we kélechiki qatarliq mesililerde achquchluq perq barliqini ilgiri sürmekte. Ularning qarishiche, Uyghur mesilisining kélechiki tibet mesilisige qarighanda keskin bolushi mumkin. Bu qarashtiki öktichiler, bu xil keskinlik Uyghur élidiki xitay köchmenler nopusi bilen munasiwetlik, dep körsetmekte.

Uyghur mesilisi bilen tibet mesilisining bir-biridin perqlinidighan we ularning kélechektiki teqdirige tesir qilidighan négizlik amillar qaysilar? xitay öktichi yazghuchi yü jyéning ilgiri sürüshiche, Uyghur ilidiki xitay köchmenler mesilisi Uyghurlarning öz teqdirini özi belgilishige tesir qilidighan muhim amillarning birige aylan'ghan.

U, 28‏- awghust, bash shtabi washin'gtondiki “Xelq'ara tibet herikiti teshkilati” ning yighin zalida “Xitaydiki az sanliq milletler we tibet” dégen témida doklat bérip, tibetke qarighanda “Shinjang mesilisi” ning kélechektiki ehwali intayin müshkül bolidighanliqi, chünki xenzularning Uyghur élin'ghan köplep köchüp kélip olturaqlashqanliqini bildürgen. Uning ilgiri sürüshiche, kelgüside yerlik Uyghurlar bilen bu yerge yiltiz tartiwalghan köchmen xenzular arisidiki küresh intayin keskin bolushi mumkin.

Amérikidiki mezkur témigha yéqindin qiziqidighan bezi xitay öktichi zatlarning qarishiche, béyjing hökümitining hazirqi köchmenlerni köplep yötkep kélip, az sanliq millet rayonlirini “Xenzulashturush” siyasiti kelgüside junggo démokratiyileshkende éghir mesililerni keltürüp chiqiridu. Xitay démokratlirining chet'eldiki eng chong neshriyat epkari‏- “Béyjing bahari” zhurnilining bash muherriri xu ping ependi bu qarashtiki xitay öktichi ziyaliylirining biri.

Xu ping: xenzularning köplep shinjanggha kélip olturaqlishishi, yerlik xelqning heqiqiy milliy aptonomiye hoquqini yürgüzüshige nahayiti zor tosqunluq qildi. Shundaqla yene junggo kompartiyisining az sanliq milletler rayonini xenzulashturush siyasiti yürgüzüp, xenzularni köplep yötkep kélishi, Uyghur we bashqa yerlik az sanliq milletler bilen biwasite toqunush peyda qilidu. Bu ehwal hazirning özide intayin éghir mesile. Junggo kelgüside démokratiyige köchkende bu intayin ötkür mesilige aylinip qalidu, dep körsetti.

Xu ping ependining ilgiri sürüshiche, junggo da'irilirining siyasiti bu mesilining hel qilinishini ilgirilep qiyinlashturuwetken.

Xu ping yene eskertip: shinjang rayonida bir tereptin, xelq bilen hökümet otturisida toqunush mewjut. Yene bir tereptin, xenzular bilen Uyghur qatarliq yerlik xelq arisida toqunush bar. Bu toqunush junggo da'irilirining emeliyettiki xenzulashturush, assimilyatsiye qilish siyasiti bilen munasiwetlik. U özining assimilyatsiye siyasitini yolgha qoyush üchün bu rayon'gha köchmenlerni köplep yötkigen, deydu.

Yazghuchi yü jyé xelq'ara tibet herikiti teshkilatida doklat bergende Uyghurlar heqqidiki bir so'algha jawab bérip: kompartiyining tibetni igiliwalghanliqigha yérim esirdin ashqan bolsimu, biraq xenzular tibetke kéngiyip yiltiz tartalmidi. Tibettiki xenzular peqet hökümet xadimlirini we tijaretchilerni asas qilidu. Künlerning biri weziyet özgirip tibet musteqilliqqa érishse, xenzularning tibettin chiqip kétishi asan'gha chüshidu. Biraq Uyghur élining ehwali buninggha oxshimaydu, dégen.

U eskertip mundaq dégen: shinjangda bir qanche ewlad bu yerde yashighan xenzular bar. Kelgüside bu yerde tughulghan xenzular bilen yerlik Uyghur we bashqa yerlik milletler arisidiki toqunush nahayiti keskin bolushi mumkin.

Uyghurlarning haman bir küni, sherqiy türkistandiki xitay köchmenler mesilisi bilen yüzlishishke mejbur bolidighanliqi, tunji qétim buningdin 10 awwal nyu-yorkning flashing rayonidiki bir méhmanxanida ötküzülgen “Uyghur-xitay di'alogi” namliq bir qétimliq muhakime yighinida otturigha qoyulghan. Bu mesilini xitay öktichi ziyaliysi shyang shawjyé otturigha qoyup, Uyghurlarning buninggha qandaq siyaset tutidighanliqini sorighan idi.

Xu ping ependi düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, yazghuchi yü jyé otturigha qoyghan mesililer heqqidiki so'alimizgha jawab bergende yene, bu xil toqunushning qandaq qilip aldini élish mesilisi heqqide toxtaldi.

Uning ilgiri sürüshiche, mesilining achquchi heqiqiy aptonomiyini yolgha qoyup, az sanliq milletlerning öz rayonidiki asasi milletlik ornigha kapaletlik qilishtur.

U mundaq deydu: eger siz heqiqiy aptonomiyini yolgha qoymaqchi bolsingiz, qa'ide boyiche ularning tosuq qurup, xongkonggha oxshash sirttin kelgen nopusni kontrol qilish hoquqi bölishi lazim. Junggo xongkongni qayturuwalghan bolsimu, lékin chong quruqluqtiki amma xongkonggha barmaqchi bolsa yaki xongkongda olturaqlashmaqchi bolsa, bezi resmiyetlerni béjirishi kérek. Az sanliq milletler bu hoquqni telep qilidu. Siz démokratiyileshkende bezi qa'ide tüzümlerni turghuzup, shu jaydiki qaysi kishilerning, qandaq kishilerning siyasiy hoquqi, bilet tashlash, saylinish hoquqi bolidighanliqini belgilishingiz, bu arqiliq yerlik az sanliq milletlerning öz rayonidiki asasiy milletlik ornigha kapaletlik qilishingiz zörür. Bashqa döletler buninggha oxshash mesilige yoluqsa, bu xil usullar bilen hel qilidu.

Lékin yazghuchi yü jyé “Xelq'ara tibet herikiti teshkilati” da sözligen doklatida, tibet we bashqa az sanliq milletler mesilisi duch kélidighan tosalghular heqqide toxtilip, junggo démokratiyileshken teqdirdimu, biraq az sanliq milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoquqi “Xitay jem'iyitining birlikni muqeddes we dexli-teruzsiz” dep qaraydighan en'eniwi idiyisining tosqunluqigha uchraydighanliqini bildürdi.

Yü jyé : méning qarishimche, tibet mesilisining hel qilinishida ikki xil amil mewjut. Birinchi xil amil bir qeder asan, yeni kompartiyining istibdat hökümranliqi yimirilip, 10-20 yil ichide junggoning démokratiyilishish éhtimali bar. Junggo démokratiyileshkendin kéyin, tibet mesilisining hel qilinishigha keng boshluq tughulidu. Biraq bu junggoning démokratiyilishishi bilen tibet mesilisi derhal hel bolidu, dégenlik emes. Chünki bu chaghda tibet mesilisi 2‏- bir xil amilgha, yeni junggoning medeniyet en'enisi amiligha duch kélidu. Junggodiki 2 ming yilliq“Chong birlik” idiyisi “Birlik” dégen bu uqumni eng aliy qimmetke aylanduruwalghan. Kompartiye haman bir küni aghdurulidu. Biraq “Chong birlik” idiyisining özgirishi yaki yimirilishige uzun waqit kétishi mumkin. Eger bu xil qarash özgermise, junggo démokratiyileshken teqdirde xelq ammisining bilet tashlash arqiliq, tibetke qattiq qol siyaset yürgüzüshni telep qilish éhtimalliqi mewjut, dep körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.