Uyghur ziyaliylar: “Uyghur tilini qoghdashta ana til ma'aripining ornigha sel qarighili bolmaydu....”

Uyghur tor betliride tarqitilghan bezi uchurlargha qarighanda, yéqinqi künlerde Uyghur élining qismen jayliridiki bezi Uyghur mektepliride ana tilida maharet körsitish musabiqiliri uyushturulghan.
Muxbirimiz gülchéhre
2012.04.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qosh-til-oqughuchilar-305.jpg Xoten qosh til mektipidiki oqughuchilar. 2006-Yili 13-öktebir.
AFP

Uyghur élide xitay hökümiti qosh tilliq ma'arip siyasitini sinaq teriqiside bashlighanliqigha 20 yilgha yéqin waqit boldi. Bu jeryanda gerche xitay, qosh tilliq ma'aripning meqsiti az sanliq millet perzentlirini öz ana tilida we xitay tilida oxshash sewiyige yetken qilip terbiyileshni meqset qilidu, dep körsetken bolsimu, mezkur siyasetning emeliylishishi jeryanida, pütünley eksiche halda, Uyghur tili ma'ariptin asta‏-asta siqip chiqirilmaqta. Nöwette Uyghur élidiki bashlan'ghuch, ottura mekteplerde Uyghur tili peqet bir ana til dersi süpitide ötilidighan ayrim derslik bolup, bashqa dersliklerning hemmisi pütünley xitay tilida oqutush élip bérilidighan haletke kélip qaldi.

Bu seweblik Uyghur tilining erkin tereqqiyati tosqunluqqa uchrap, Uyghurlarda “Xitay hökümitining qosh tilliq ma'aripi siyasiti” ning Uyghurlarni til we medeniyet jehettin assimilyatsiye qilishni meqset qiliwatqanliqigha nisbeten naraziliq peyda boldi. “Qosh til ma'aripimu yaki xosh til ma'aripimu?”, “Ata tilni qutquzayli” dégendek mulahiziler chaqiriqlar meydan'gha keldi. Hetta 5-iyul Uyghurlarning hökümetke qarshi naraziliq herikitimu qosh til ma'arip siyasitige nisbeten naraziliqni öz ichige alidighanliqi melum.

Halbuki, yéqindin buyan ghulja shehiridiki ottura, bashlan'ghuch mektep ana til oqutquchiliri ghulja sheherlik 5-bashlan'ghuch mektepte we aqsuning awat nahiyisidiki bir qisim Uyghur ottura we bashlan'ghuch mekteplerning oqutquchiliri awat nahiyilik 1-ottura mektepte “Ana til oqutquchilirining asasiy maharet körsitish musabiqisi” ötküzgen.

Bu heqte tengritagh torida tarqitilghan uchurda körsitilishiche, bu musabiqiler jaylardiki ma'arip tarmaqlirining ottura, bashlan'ghuch mekteplerdiki til edebiyat oqutquchilirining dersxana oqutushini elalashturush meqsitide uyushturulghan bolup, ana til oqutquchilirining maharet körsitish musabiqilirige qatnashqan Uyghur oqutquchilar pütünley milliy pasonda kiyinip, sap Uyghur tili bilen özlirining kespiy bilim qabiliyetlirini körsitish bilen teng nadir sen'et nomurlirini teyyarlap ana tiligha medhiyiler oqughan. Ana tilining jezbidarliqi we uning Uyghurlar hayatining yadrosi ikenlikini namayan qilghan.

Qosh til ma'aripi siyasiti tüpeyli Uyghur ana tilining mewjutluqi tehditke uchrawatqan hemde endishilerni peyda qiliwatqan bir waqitta, Uyghur ana til oqutquchilirining öz ana tilini qoghdash we ana til ma'aripini kücheytishni meqset qilghan bundaq bir pa'aliyetlerni élip bérish pursitige érishishi, chet'ellerdiki Uyghur ziyaliylirida murekkep héssiyatlarni we bezi gumaniy perezlerni otturigha chiqardi.

Uzun yillardin buyan xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan qosh tilliq ma'arip siyasitining yétersizliki, uning ziyanliq terepliri heqqide etrapliq tetqiqatlar élip barghan hemde bu heqte köplep ilmiy maqaliler élan qiliwatqan amérikidiki tonulghan Uyghur alim erkin sidiq ependi bu xewerning özide Uyghur tilini saqlap qilishta Uyghur oqutquchilarning öz küchining yétishiche tirkishiwatqanliqidin söyün'gen bolsa, Uyghur makanida Uyghur tili heqqide mundaq bir musabiqilerni ötküzüshning emeliyette Uyghurlarni échinduridighan bir xewer ikenlikini otturigha qoydi.

Kanada turuwatqan Uyghur qelemkeshliridin tuyghunjan abduweli ependimu, yillardin buyan qosh tilliq ma'aripning Uyghur til we medeniyitige élip kéliwatqan tehditi heqqide köplep pikir bayan qiliwatqan Uyghur ziyaliylirining biri, u Uyghur élining bezi bir qisim jaylirida ötküzülgen bu xil ana til oqutquchilirining maharet körsitish musabiqilirining Uyghurlarning til we medeniyitini saqlap qilishta we yaki qosh tilliq ma'arip tehditini yénikleshtürüshte hayajanlan'ghudek bir netije emeslikini, bu peqet xitayning Uyghurlarning naraziliqini bésish we yépishni meqset qilip qolliniwatqan yene bir neyringi dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Tuyghunjan ependi erkin sidiq ependining mezkur xewerdin échin'ghanliqidek tuyghuliri bilen ortaqlishidighanliqini eskertti.

Til bir milletning mewjut bolup turushining muhim asasi, til alaqilishish qorali bolupla qalmay, shu milletning medeniyitini dawamlashturushning qorali. Qosh tilliq ma'aripi seweblik Uyghurlarning ana tilining tehditke uchrishi Uyghur ziyaliylirini, Uyghur oqutquchilirini ana tilni qoghdash heqqidiki tedbirler üstide oylinishqa we heriket qilishqa ündigen idi. Uyghurlarning ana tilining xewpke uchrishi we bu jehette peyda boluwatqan krizis chet'ellik mutexessislerningmu diqqitini tartqan bir mesilige aylandi.

Uyghur ziyaliylar ana til heqqidiki mulahiziliride “Uyghur ana tilini qoghdap qélishta ana til ma'aripining ornini sel chaghlashqa bolmaydu, shundaqla ana til oqutushidin ünümlük paydilan'ghanda, Uyghur til edebiyatidin bashqa, tarix, medeniyet qatarliq bilimlerni ana til oqutushi bilen birleshken halda ewladlargha singdürgili bolidu.” dep tewsiye qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.