Uyghur ziyaliyliri 5-iyul weqeside taqiwétilgen tor béketlirining töhpisi heqqide toxtaldi

Muxbirimiz méhriban
2014-07-07
Share
sot-olum-jaza-uyghur-5-iyul.jpg CCTV Xewiride bérilgen, 5-iyul weqesige chétishliq Uyghurlarni ölüm jazasigha höküm qilghan körünüsh. 2009-Yili 15-öktebir.
AFP

5-Iyul ürümchi weqeside tutqun qilin'ghan Uyghur yashliri arisida Uyghurtor béket bashqurghuchiliri we tor yazarliri zor köpchilikni igileydighan bolup, xitay hökümiti 200 din artuq tor békiti taqiwétilgenlikini élan qilghan.

Emma Uyghur tor tereqqiyati heqqide izden'güchiler 2000-yillarning axirida Uyghur tor béketlirining 500 din éship ketkenlikini, diyarim qatarliq Uyghur tor béketlirining Uyghurlarning pikir-teleplirini otturigha qoyushta köznek rolini oynap qalmastin, belki intérnétning Uyghurlarda omumlishishighimu tarixi töhpe qoshqanliqini ilgiri sürüp, eyni yilliri tutqun qilin'ghan Uyghur yashlirining kompyutér meshghulat sewiyiside xelq'araliq sewiyige yetkenlikini tekitlimekte.

5-Iyul ürümchi weqesining 5 yilliq xatire küni mezgilide, muhajirettiki Uyghurlar arisida eyni yilliri tutqun qilinip éghir jazalargha höküm qilin'ghan Uyghur tor béket bashqurghuchiliri we taqiwétilgen tor béketliri heqqidiki munaziriler yene köpeydi. Bu munazirilerde 2009-yili ürümchide yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesi mezgilide xitay hökümiti teripidin weqening yüz bérishide qutratquluq rolini oynighan dep eyiblen'gen Uyghur tor béketliri we eyni yilliri tutqun qilinip éghir jazalargha höküm qilin'ghan tor béket sahipliri, tor yazarliri, tor bashqurghuchiliri heqqidiki eslimiler bayan qilinip, ularning Uyghur tor tereqqiyatidiki töhpiliri teriplendi.

Yéqinqi yillarda Uyghur tor tereqqiyati heqqide izdinip, bu heqte bir qisim eslimiler we ilmiy maqalilerni élan qilghan londondiki Uyghur ziyaliysi eziz eysa ependi radi'omiz ziyaritini qobul qilip, 2009-yildiki 5-iyul weqesige chétilip éghir jazalargha höküm qilin'ghan Uyghur tor bet bashqurghuchiliri we tor yazarlirining Uyghur intérnét tereqqiyatidiki tarixi orni heqqide toxtaldi.

5-Iyulda taqalghan Uyghur tor béketliri Uyghurlarning heqliq telipi otturigha qoyulidighan munber.
Qolgha élin'ghan tor bashqurghuchiliri we yazarliri Uyghurlarning intérnétta öz pikir-qarashlirini otturigha qoyush yolini échip bergüchiler.

Eziz eysa ependi 2009-yili da'iriler teripidin tutqun qilinip jaza höküm qilin'ghan tor bashqurghuchiliri we tor yazarliridin gheyret niyaz, muhemmet abdulla, gülmire imin,dilshat perhat, nijat azad, nur'eli obul qatarliqlarni we bu yil 15-yanwar tutqun qilin'ghan "Uyghurbiz" torining sahibi tonulghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti, bultur 8-ayda tutqun qilin'ghan ana til teshebbuschisi abduweli ayup qatarliqlarni tilgha élip, ularning Uyghur millitining pexirlik ziyaliyliri bolupla qalmastin, Uyghur tor tereqqiyatidiki töhpikarlar ikenlikini tekitlidi.

2009-Yili yaz peslide yüz bergen "5-Iyul ürümchi weqesi" din kéyin, Uyghur aptonom rayon da'iriliri uqturush chiqirip 200 ge yéqin Uyghur tor bétini taqighan idi. 5-Iyul weqesidin kéyin Uyghur aptonom rayonining re'isi nurbekri téléwizorda söz qilip, "Uyghur biz", "Diyarim", "Shebnem", "Selkin" qatarliq Uyghur tor betlirining ismini biwasite atap, bu tor betlirini "5-Iyul ürümchi weqesi" ning partlishida qutratquluq rolini oynighan dep eyibligen idi.

Nurbekri téléwizorda Uyghur tor betlirini eyibligendin kéyin, "Uyghur biz" tor békitining sahibi ilham toxti 2009-yili 8-ayda tutqun qilinip bir aydin artuq nezerbend qilin'ghandin kéyin qoyup bérilgen bolsimu, emma"Diyarim" tor békitining sahibi dilshat perhat, "Shebnem" tor békitining sahibi nijat azad, "Selkin" tor bétining tor bashqurghuchisi obulqasim, Uyghur biz tor békitining bashqurghuchiliridin muhemmet abdulla qatarliq nurghunlighan tor bet bashqurghuchiliri hem torda maqale élan qilghan ziyaliylardin iqtisad gézitining muxbiri gheyret niyaz qatarliq tor yazarliri éghir qamaq jazalirigha höküm qilin'ghan idi.

Eziz eysa ependi ularning Uyghurlargha pikir meydani hazirlap bergini we peqet qelimi arqiliq Uyghurlar uchrawatqan naheqchiliqlarni yazghini üchünla xitay hökümitini narazi qilip, éghir jazalargha muptila bolghanliqini tekitlep, xitaydek démokratiye cheklen'gen bir dölette ularning bu pidakarliqi Uyghur jem'iyitidiki naheqchiliklerni otturigha qoyush we bir qisim mesililerni hel qilishta muhim rol oynighanliqini, emma da'irilerning 2009-yili 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin Uyghurlar bilen xitay hökümiti otturisidiki mesililerni hel qilishta köwrüklük rolini oynighan tor béketlirini taqishi Uyghur rayoni weziyitining téximu keskinlishishige seweb bolghanliqini otturigha qoydi.

5-Iyul ürümchi weqeside taqiwétilgen Uyghur tor béketliri Uyghurlarda intérnétning omumlishishigha asas saldi, Uyghur tor tereqqiyatini xelq'ara sewiyige kötürdi

Eziz eysa ependi, Uyghur tor béketlirining tarixi töhpisini tilgha alghanda, Uyghur tor béketlirining Uyghurlarda intérnétning omumlishishi we xelq'ara sewiyilik tor béketlirining dunyagha kélishige asas salghanliqini bildürüp, 2008-2009-yillardiki diyarim tor békitining xelq'aradiki aldinqi 100 ming tor békiti ichige kirgenlikini neqil élip, xitay hökümitining 2009-yildiki Uyghur tor béketlirige bergen zerbisi Uyghur intérnét tereqqiyatigha ejellik zerbe bolghanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti tarixi sawaqlarni yekünlishi kérek idi, emma intérnét we téléfon uchur kontrolluqini hessilep ashurdi. Bu ehwal bundin kéyinki weziyetni yenimu murekkepleshtürüshi mumkin.

Eziz eysa ependi xitay da'iriliri 5-iyul ürümchi weqesining 5 yilliq xatire küni yéqinlashqan mezgilde, xoten qatarliq jaylarda ündidar qatarliq ijtima'iy alaqe wasitilirining taqalghanliqini tilgha élip, xitay hökümitini 5-iyul ürümchi weqesidiki tarixi sawaqlarni yekünlep Uyghurlargha sözlesh, öz naraziliqini ipadilesh pursiti bérishi kéreklikini, bolupmu ilham toxtigha oxshash mötidil ziyaliylarning pikrige qulaq sélishi kéreklikini bildürdi.

Kéyinki mezgillerde ashkara bolghan uchurlardin tor bashqurghuchi gülmire imin qatarliq yene birqanche Uyghurgha muddetsiz qamaq jazasi qatarliq éghir jazalar bérilgenliki melum bolghan bolup, eyni yilliri tutqun qilinip qamaq jazasigha höküm qilin'ghan tor béket bashqurghuchilirining zor köpchilikining ehwali hazirghiche xelq'aragha ashkarilanmighan sir bolup turmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet