Мутәхәссисләр: хитайниң уйғурлар билән хәнзуларни тойлишишқа риғбәтләндүрүши хәтәрлик тәдбир

Мухбиримиз әркин
2014-09-12
Share
milletler-ittipaqliqi-305 Сүрәттә хитай сақчилири үрүмчидики милләтләр иттипақлиқини күйләйдиған бир тәшвиқат вивискиси түвидин өтмәктә
Photo: RFA


Чәрчән наһийисиниң уйғур - хитай өз - ара никаһлинишни риғбәтләндүрүш тоғрисидики чарә - тәдбири наһийәлик һөкүмәт торида елан қилинип, узунға бармай өчүрүветилгән болсиму, бирақ мәзкур чарә тәдбир хәлқара ахбарат васитилиридики қизиқ нуқтиларниң бири болуп қалди.

Бу мәсилә һәқтики талаш - тартиш вә муназириләрниң негизи, һөкүмәтниң уйғурлар билән хитайларни өз - ара никаһлинишқа риғбәтләндүрүши ақамду? бу сиясәт немишқа һазир оттуриға қоюлди вә бу мусулман уйғурларда қандақ инкас қозғайду? дегән мәсилигә мәркәзләшкән.

"ню - йорк вақти гезити" ниң 5 - сентәбир санидики хәвәр анализида, бу чарә уйғурларниң өз миллий әнәниси, тили, мәдәнийити тәһдиткә учраватиду, дәп қараватқан бир мәзгилдә оттуриға қоюлғанлиқиға диққәт қозғиған.

"шинҗаңдики пул төләнгән милләтләр - ара тойлишиш сиясити" сәрләвһилик хәвәр анализида, америка җорҗтавин университетиниң профессор җеймис милвард, милләтләр өз - ара "қошулуп кетиш" ни, өз - ара "сиңип кетиш" ни дөләт тәшәббускарлиқ билән оттуриға қоюшниң хәтәрлик тәрипи барлиқини агаһландуруп, уйғурлар яки хитайни тәнқид қилғучилар буни уйғурларни хитай мәдәнийитигә ассимилятсийә қилиш, уйғурларни хитайлаштуруш тиришчанлиқи, дәп қарайдиғанлиқини илгири сүргән.

Охшашла шу сәрләвһилик хәвәр анализида йәнә, австралийә мелборин ла троб университетиниң җәмийәтшунаслиқ лектори җеймис лейболд, бу чарә 2 - нөвәтлик мәркизи һөкүмәт "шинҗаң хизмәт йиғини" да оттуриға қоюлған милләтләр өз - ара "алақилишиш, алмишиш вә арилишип кетиш" ни күчәйтиш чақириқиниң йәрлик сиясәттики ипадиси, дәп тәкитлигән.

Америкида олтурушлуқ хитай иқтисад пәнлири мутәхәссиси, вәзийәт анализчиси хе чиңлйән ханимниң қаришичә, бу чариниң қанчилик үнүм беридиғанлиқи гуманлиқ болуп, у уйғурларниң қаршилиқиға учриши мумкин.

Хе чиңлйән мундақ деди: җуңго һөкүмитиниң бу сиясити нөвәттә шинҗаңдики миллий зиддийәтниң интайин кәскинликини көздә тутуп чиқирилған сиясәт. Тарихтин қариғанда өтмүштики феодал ханиданлиқлар бу хил сиясәтни қоллиған. Бирақ бу йәрдә мундақ бир мәсилә бар. Үстүнлүкни игиләп турған милләтләр өзара тойлишишни буни қоллап, бу арқилиқ өзиниң мәнпәәтини капаләткә игә қилған. Зиддийәт вә сүркилишни азайтип кәлгән. Бирақ, аҗиз орундики милләтләр буниңға изчил қаршилиқ қилип кәлгән. Чүнки, улар өзиниң миллий алаһидилики, мустәқиллиқ арзулириниң ғайиб болушидин әнсирәйду. Шуңа, бу наһайити мурәккәп бир җәрян, у пүтүн дуняда мәвҗут зиддийәт. Шуңа, буниң ақивити қанчилик тәсир пәйда қилидиғанлиқини һазир тәсәввур қилғили болмайду. Бу, уйғурларниң буни қанчилик қобул қилалайдиғанлиқиға бағлиқ. Мениңчә, бу уйғурларниң қаршилиқиға учриши, болупму җәнубтики вилайәтләрниң әң қаттиқ қаршилиқиға учриши мумкин.

Бирақ, түркийә һаҗитәпә университетиниң дотсенти, түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр мәркизиниң тәтқиқатчиси доктор әркин әкрәмниң қаришичә, бу чарә хитай көзлигән нәтиҗини бәрмәйду.

Доктор әркин әкрәм мундақ деди: бу, уйғурларни һәм миллий һәм диний җәһәтләрдә өзини күчләндүрүшкә техиму тиришчанлиқ көрситишкә елип бариду. Чүнки, һазир уйғурларда бундақ қилмиса өзиниң йоқап кетидиғанлиқини тонуған уйғурлар барғансери көпийиватиду. Униңдин башқа хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан сияситидин түпәйли айримичилиқ кәмситиш наһайити еғир бир нуқтиға кәлди. Шуңа шәрқий түркистандики уйғурлар өз - ара бир - биригә ярдәм қилмиса, бир - бири билән иттипақлашмиса йоқап кетидиғанлиқини тонуп йәткәндәк қилиду. Шуңлашқа, хитайниң бесими қанчилик күчлүк болғансери, уйғурларниң миллий қурулма вә миллий туйғуси шунчилик күчлиниду, дәп ойлаймән.

Әркин әкрәмниң көрситишичә, хитай билән уйғур оттурисидики бөлүнүш хәтәрлик дәриҗигә берип йетип, икки милләт оттурисидики зиддийәт өз - ара нәпрәткә айланған. Шуңа, хитайниң бу чарә тәдбири кәч қалди.

У мундақ деди: шәрқий түркистанда уйғурлар билән хитай оттурисидики бу зиддийәт бир - биригә ишәнмәсликтин тәрәққий қилип, бир - биригә дүшмәнлик нуқтисиға келип болди. Мәйли диндарлар болсун, мәйли дәһрийләр болсун, һазир һечким хитайға ишәнмәйду. Шундақла хитайму уйғурларға ишәнмәйду. Шуңлашқа үрүмчидин башлап, ақсу, қәшқәр, ғулҗа қатарлиқ нопус көп йәрләрдә, хитай - билән уйғурлар яшайдиған районлар аста - аста иккигә бөлүнүватиду. Бундақ әһвал һәрқандақ бир дөләттә хәтәрлик әһвал.

Хе чиңлйән ханимниң қаришичә, бу сиясәтниң еқиш - ақмаслиқи, хитай компартийәси көзлигән нәтиҗә бериш - бәрмәслики йәнила уйғурларниң бу сиясәткә қандақ инкас қайтуридиғанлиқиға бағлиқ.

У мундақ деди: биринчи, бу хил ят милләтләрниң өз - ара тойлишиш әһвали хәлқара вә җуңго тарихида илгири йүз бәргән тәҗрибә. Компартийә һазир шинҗаңдики миллий мәсилини һәл қилиш үчүн бу сиясәтни қоллинип, тарихтики тәҗрибиләргә йеқинлашти. Иккинчи, компартийә һазир көрүнүши чирайлиқ бир топни қарши тәрәпкә атти. Бирақ мәсилә, уйғурларниң бу топни қандақ елиши. Уйғур хәлқиниң бу хил ассимилятсийәгә қайтурған инкасиниң қанчилик күчлүк болуши. Мәсилән, уйғур җамаити астиртин хәнзулар билән той қилишни чәкләйдиған - чәклимәйдиғанлиқи бу йәрдики мәсилиниң ачқучи. Һечким уйғурларға вакалитән вәдә берәлмәйду. Үчинчи мәсилә, уйғурлардики мустәқилчи күчләр яки ассимилятсийәгә қарши турғучилар бу мәсилидә дуч келидиған тосқунлуқ. Чүнки, бу йәнә бир җәһәттә кишилик һоқуққа берип тақилиду. Хәлқара кишилик һоқуқ өлчимидә ят милләтләрниң өз ара әркин тойлишиш, никаһлиниш һоқуқи қоғдилиду. Буниңға қаршилиқи қилиш бу өлчәмгә хилап, шуңа, уйғурларниң алдидики наһайити қийин бир мәсилә.

Бирақ уйғур паалийәтчилириниң қаришичә, хитайниң мәхсус бәлгилимә чиқирип, ят милләтләрни өз ара тойлишишқа қистиши, өзара тойлашқан уйғур - хитайларға вә уларниң пәрзәнтлиригә алаһидә сиясий, иқтисадий имтиязларни беришкә вәдә қилиши, хәлқара кишилик һоқуқ вә алақидар хәлқара әһдинамиләрдики кишилик таллаш әркинликигә қилинған зор бузғунчилиқ.

Чәрчән наһийәси чиқарған бәлгилимидә, өзара тойлашқан уйғур - хитай аилиләргә 5 йил һәр йили миң10 сом хәлқ пули, йилда 3200 доллар давалиниш ярдәм пули, пәрзәнтлиригә һәр йили 500 сом оқуш ярдәм пули вә алий мәктәпкә киргән уйғур - хитай пәрзәнтлиригә һәр йили 800 сом ярдәм берилидиғанлиқини билдүргән. Шуниң билән биргә, уларниң сиясий, ишқа орунлишиш вә башқа иҗтимаий параванлиқ қатарлиқ имтиязларға еришидиғанлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт