Rochéstir uniwérsitétida "Kishenlen'gen Uyghurlar-lagér shahitining hékayisi" namliq yighin ötküzüldi

Muxbirimiz irade
2020-03-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Rochéstir uniwérsitéti "Jumhuriyetchi studéntlar guruppisi" uyushturghan Uyghur mesilisi toghriliq doklat bérish yighinidin körünüsh. 2020-Yili 29-féwral, nyu-york.
Rochéstir uniwérsitéti "Jumhuriyetchi studéntlar guruppisi" uyushturghan Uyghur mesilisi toghriliq doklat bérish yighinidin körünüsh. 2020-Yili 29-féwral, nyu-york.
Social Media

Hazir amérikadiki nurghun uniwérsitétlarda Uyghur mesilisige bolghan tonush ashmaqta. Amérikining nyu-york shehirige jaylashqan rochéstir uniwérsitéti ene shularning biri bolup, bu uniwérsitét oqughuchiliri, bolupmu bu mekteptiki "Jumhuriyetchi studéntlar guruppisi" köp qétim Uyghurlar üchün türlük yighinlarni, namayishlarni uyushturush arqiliq uniwérsitét miqyasida we shundaqla uniwérsitét etrapidiki jama'et arisida Uyghurlarning mesilisining tonulushi üchün zor küch chiqirip keldi.

29-Féwral küni ular yene lagér shahiti méhrigül tursun we shundaqla Uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependilerni dewet qilish arqiliq doklat yighini uyushturdi. "Kishenlen'gen Uyghurlar-lagér shahitining hékayisi" dep nam bérilgen bu yighin'gha qiziqish küchlük bolghan.

Mezkur pa'aliyetni uyushturghuchi orun bolghan "Jumhuriyetchi studéntlar guruppisi" bashliqi antoniy yighindiki échilish sözide xitay kommunist hakimiyiti astida sherqiy türkistanda milyonlighan musulman xelqining lagérlargha qamalghanliqini eskertip: "Jumhuriyetchi oqughuchilar guruppisi bolush süpitimiz bilen biz amérikining qimmet qarishi prinsipining insanlarning eng tüpki hoquqi we insan ghururini mu'eyyenleshtürgenlikide, dep qaraymiz. Shunga bu, bizge yeni jumhuriyetchiler, démokratlar we bashqa barliq amérikaliqlargha Uyghurlar duch kéliwatqan bu mesilige köngül bölüshtek bir mes'uliyetni yükligen" dédi.

Arqidin sözge teklip qilin'ghan ömer qanat ependi yighinda Uyghurlarning kimliki, tarixi we ularning medeniyet alahidilikliri heqqide qisqiche melumat bérip ötkendin kéyin, xitay hökümiti Uyghurlargha yürgüzüp kelgen milliy kemsitish siyasetliri we 2016-yilidin bashlap 2-3 milyon etrapida Uyghurning xalighanche tutqun qilinip lagérlargha qamilishighiche bérip yetken zulum siyasetlirini, yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisini tonushturup ötti. Shuning bilen birge yene, Uyghurlarning qedimiy binakarliq eserlirining, meschitliri we mazarlirigha oxshash muqeddes orunlirining weyran qilin'ghanliqini we bularning hemmisining xelq'araliq qanunlargha xilap heriketler ikenlikini eskertti. U sözining dawamida xitay hökümiti yolgha qoyuwatqan "Qoshmaq tughqan" siyasiti, Uyghur qizlirini xitaylar bilen toy qilishni teshebbus qilish we ilgiri sürüsh siyasiti, mejburiy emgek, Uyghur balilirining ata-aniliri lagérlargha solinish bilen tirik yétimgha aylandurulup, balilar lagérlirigha yighiwélinishi, korona wirusining lagérlargha körsitiwatqan tehditi qatarliq barliq muhim mesililerge izahat bérip ötti.

Arqidin, lagér shahiti méhrigül tursun özining sergüzeshtlirini bayan qildi. U özining misirdin wetinige qaytqanda ayroportta qolgha élinip soraq qilin'ghandin tartip, bir qanche qétim tutqun qilinip soraqqa tartilishi, lagérgha qamilishi, iskenjige élinishi, üch-kézek perzentlirining birining ölüshidek jeryanlarni bayan qilghanda zal ichidiki oqughuchilar köz yashlirini tutalmidi. Méhrigül tursun özining qayta tutqun qilinish jeryanini bayan qilghanda "Saqchilar bir küni méni yene tutqili keldi. Ular méning qolumgha koyza sélip, béshimgha qara xalta kiydürüp élip mangghanda ata-anam we qérindishim chéghida saqchilardin buni nege élip mangding, némishqa tutisen, dep so'al soriyalmidi. Chünki, Uyghurlarning u yerde héchqandaq hoquqi yoq. Biri kélip bir Uyghurni étiwetsimu ata-anilirining yighlap qélishtin bashqa charisi yoq" dédi. Méhrigül tursun yene, lagérlardiki tutqunlar uchrawatqan insan qélipidin chiqqan mu'amililerni, u yerdiki shara'itlarnimu tepsiliy bayan qilip ötti.

Biz bu yighinni uyushturghan ""Jumhuriyetchi studéntlar guruppisi" ning bashliqi antoniy périkoloni ziyaret qilduq. U lagér shahiti méhrigül tursunning sergüzeshtlirining oqughuchilargha qattiq tesir qilghanliqini éytti. U mundaq dédi: "Lagérda yüz bériwatqanlarni öz béshidin ötküzgen méhrigül tursunning sergüzeshtliri anglighuchilargha heqiqeten bek tesir qildi. Zaldikilerning héssiyatini éniq körgili bolatti. Bezilerning yighlighinini, yéshini sürtüwatqinini, bezilerning titrep kétiwatqanliqini körduq. Elwette bu 21-esirde yüz bermesliki kérek bolghan epsuslinarliq ish bolsimu, emma lagér shahiti méhrigül tursunning öz aghzidin yüz bergenlerni anglash biz anglighuchilar üchün nahayiti qimmetlik purset bolghan boldi we bizge bek tesir qildi"

Rochéstir uniwérsitéti "Jumhuriyetchi studéntlar guruppisi" aldinqi qétim Uyghurlar heqqide yighin achqanda, nurghun qarshiliqlargha yeni mekteptiki "Xitay oqughuchilar uyushmisi" ning mektep da'irilirige erz qilishidin kep chiqqan qiyinchiliqlargha uchrighanidi. Antoniy pirikoloning éytishiche, ularning bu qétimliq yighini aldinqi qétimqi yighindin perqliq halda nahayiti ongushluq ötken. Yighin'gha qatnashqan az sandiki xitay oqughuchilarmu peqet doklatni anglap olturghan.

Doklat bérish ayaghlashqandin kéyin yene méhrigül we ömer qanat ependiler oqughuchilarning so'allirigha jawab bergen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependining bügün radiyomizgha bildürüshiche, oqughuchilarning so'alliri asasliq xitayning Uyghurlargha bundaq siyaset yürgüzüshidiki sewebler, islam döletlirining bu mesilige süküt qilishidiki seweb we néme qilish kérek dégen üch témigha merkezleshken.

"Jumhuriyetchi oqughuchilar guruppisi" bashliqi antoniy pirikolomu radiyomizgha qilghan sözide "Emdi heriketke ötidighan waqit keldi" dédi. U mundaq dédi: "Biz Uyghur rayonida yüz bériwatqanlardin toluq xewer taptuq. Emdi bu mesilige diqqet qozghaydighan emes, heriketke ötidighan waqit keldi. Shunga biz oqughuchilargha qilishqa tégishlik ishlar heqqide melumatlarni berduq, biz nyu-yorkqa tewe herqaysi mejlis ezaliri, kéngesh palata we awam palata ezalirining alaqe nomurlirini retlep chiqtuq. Uni kéyin ezalirimizgha ewetimiz. Biz choqum Uyghurlargha yüz bériwatqanlarni toxtitish üchün siyasiy bésim peyda qilishqa tirishimiz."

Ömer qanat ependining bildürüshiche, ular rochéstir uniwérsitétidiki bu doklat bérish yighinigha qatnishishtin bir kün burun yeni 28-féwral küni "Rochéstir islam merkizi" orunlashturghan pa'aliyetlergimu ishtirak qilghan bolup, bu uchrishishlarda herqaysi islam elliridin kelgen kishiler qatniship Uyghur mesiliside qilishqa tégishlik ishlar heqqide qizghin munazirilerde bolghan. Ömer qanat ependi bu pa'aliyetlerde Uyghur mesilisige bolghan qiziqishning körünerlik yuqiri bolghanliqini éytti.

Toluq bet