Xarward uniwérsitétida saqliniwatqan chaghatayche qolyazma jewherliri we chaghatayche tarixiy eserler tetqiqati

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2024.04.03
Harvard-Houghton-Library.jpg Xarward uniwérsitéti xafton(Houghton) kutupxanisi. 2014-Yili 29-iyul.
wikipedia.org

Xitay hökümitining 2017-yilidin béri Uyghur diyarida élip bériwatqan medeniyet qirghinchiliqi peqetla hazirqi zaman Uyghur medeniyitigila qaritilip qalghan bolmastin belki, qedimki we ottura esir dewridin qalghan tarixiy, diniy we edebiy eserlernimu özining qurbanliq nishani qilip talliwalghan. Bolupmu Uyghurlarning ming yildin köprek tarixida kündilik turmushi, örp-adetliri we jem'iyet tüzülmisi bilen ayrilmas bolup birliship ketken islam dini kommunist xitay hökümitining eng gewdilik hujum nishanigha aylan'ghan. Xitay da'irilirining islam dinining muqeddes kitabi qur'ani kerim, hedis we diniy témidiki kitablarni ashkara köydürüwatqan, öyide saqlighuchilargha éghir jazalar bériwatqan bügünki künde Uyghurlarning ötmüshte barliqqa keltürgen qolyazma eserliriningmu oxshashla qirghinchiliqqa uchrawatqanliqini tesewwur qilish qiyin emes. Emma, xitay hökümiti oxshashla burun qedimiy eserlerni bashqa döletlerge élip bérip köngül bölüp tetqiq qilghan kishilerni, tetqiqat merkezlirini, muzéylarni, kutupxanilarni, shuningdek kitablarni etiwarlap saqlighuchilarni “Oghri” yaki “Bulangchi” dep atashni dawam qilmaqta.

Uyghur medeniyet bayliqliri öz ana yurtida teswirligüsiz zulumgha duchar boluwatqan mana mushundaq éghir künlerde bashqa döletlerde saqliniwatqan qolyazmilarning burunqi herqandaq bir waqittikige qarighanda téximu köp hörmetke sazawer boluwatqanliqi we qiziqish qozghawatqan kishini xursen qilidu.

Bu yilqi noruz bayrimi künide dunyadiki meshhur bilim yurtliridin xarward uniwérsitétining xafton (Houghton) kutupxanisi özi kichik emma nahayiti ehmiyetlik bir qolyazma eserliri körgezmisige sahibxaniliq qildi. Mezkur körgezme, bu uniwérsitétning sherqiy asiya bölümining proféssori mark élli'ot ependining biwasite qollishi, bu uniwérsitétning Uyghur oqutquchisi doktor gülnar éziz we u teshkilligen teyyarliq guruppisining bir nechche aydin béri körsetken tirishchanliqining emeli netijisi idi. Körgezmige bu kutupxanida saqliniwatqan chaghatayche qolyazmilardin Uyghur diyarining tarixi bilen munasiwetlik tonulghan qolyazmilardin “Tawarixi reshidi”, “Tawarixi chinggizname”, xojilar dewri tarixi bilen munasiwetlik muhim eser “Tezkire-i xojagan”, elishir nawayining “Mehbubul qulub” namidiki eserliridin bashqa, yene ehmed quli isimlik bir kishi qelemge alghan “Janabi bedewletning hékayetliri” namidiki bir qolyazma, shundaqla “Kona turfandiki mazar hezriti sultan es'habul ke'ifning tezkirelirining bayani waqa'atliri” namidiki bir qolyazma tunji qétim jama'etchilikning diqqitige sunulghan. Körgezmining échilish murasimi kutupxana we teshkilligüchilerning sözliri bilen bashlinip, gérmaniye we qazaqistandin bu körgezme üchün mexsus teklip qilin'ghan tetqiqatchilarning qolyazma eserlirining tetqiqati we eserlerni eslige keltürüsh ishliri heqqide teyyarlighan doklatliri sunulghan.

Körgezmige qoyulghan eserler arisida 16-esirning bashlirida mirza heyder muhemmed korogan teripidin yézilghan ottura asiya tarixigha munasiwetlik muhim eser “Tawarixi reshidi”, kéyinki waqitlarda yézilghan “Tawarixi chinggizname”, “Tezkire-i xojagan” qatarliq tonulghan eserlerning yénida “Mis. Türk 71” nomurluq “Janabi bedewletning hékayetleri” namliq bir qolyazma kitabchisi we “Kona turfandiki mazar hezriti sultan ashabu ke'ifning tezkirelirining bayani waqa'atliri” namidiki uzun bir betlik qolyazma alahide diqqet qozghaydu. Téxiche resmiy tetqiq qilinmighan mezkur “Mis türk 71” dep belge qoyulghan “Janabi bedewletning hékayetleri” namliq eserning mezmunidin qarighanda, bu eser yaqub beg bilen birlikte qoqandin qeshqerge kelgen ehmed quli isimlik bir kishi teripidin yézilghan. Uning bayanliri we kitabchining axirida qaldurghan uchurigha asaslan'ghanda u yaqub begning yeken(yarkend), xoten, aqsu, bay, sayram we kuchalarni élish seperlirige qatnashqan. Uningdin kéyin yaqub begning buyruqi bilen ulughchattiki ming yol qarawulxanisini saqlighan. Bu qolyazmida diqqet qozghaydighan yene bir nuqta eserning axiridiki bir nechche bettiki yaqub beg bilen rusiye herbiy elchisi kuropatkinning uchrishishidur. Eserning mu'ellipi kuropatkinni kütüwélish we uni eyni waqitta yaqub beg turuwatqan korligha bashlap bérish jeryanida körgen anglighanlirini xéli tepsiliy bayan qilghan. Qolyazma bu alahidiliki bilen molla musa sayrami yazghan “Tarixi hemidi” esirige yaxshi bir toluqlima bolalaydu. Uning bayanliridin uning bu eserni 1904-yili qeshqerde yazghanliqi melum. Körgezmige qoyulghan “Kona turfandiki mazar hezriti sultan ashabi ke'ifning tezkirelirining bayani waqa'atliri” namidiki uzun qolyazma “ms. Turk 70” dégen nomur qoyulghan bir kichik qolyazmilar yighmisigha tewe. Bu yighmida yarkend xanliqi dewride yeni 1600-yilidin 1677-yilighiche bolghan waqit ichide pütülgen 7 parche yarliq, 1740-yilliri etrapida pütülgen xojilar dewrining muhim wekilliridin hezreti xoja issaq weli bilen munasiwetlik 3 parche yazma, hezreti mewlane sa'id jalaliddin kasanigha yézilghan bir parche mektupning esli nusxisi qatarliq 14 parche qolyazmini öz ichige alghan. Yighmidiki “Inayetname” namidiki waqf höjjiti 1930-yilila shwétsiyelik gustaf rakét (Gustav Raquette) teripidin tetqiq qilin'ghan. Yarkend xanliqi dewrige tewe 6 parche yarliq 2010-yili kim xodong teripidin tunji qétim tetqiq qilinip yarliqlarning shiwétsiye lund uniwérsitétidiki burunqi yene bir nusxisi bilen sélishturulghan. Ötken yili türkiyelik yash tetqiqatchilardin fatih baqirji (Fatih Bakırcı) hazirghiche neshr qilin'ghan yarliqlar we inayetnamini birleshtürüp bir kitab halitide neshr qilghan. Epsuslinarliq yéri uning bu kitabida kim xodongning maqalisi we ismi tilgha élinmighan. Yighmining tepsiliy ehwali we qandaq qilip xarward uniwérsitétigha kélip qalghanliqi heqqidimu héchnerse déyilmigen.

Xafton(Houghton) kutupxanisida saqliniwatqan yarkend xanliqi dewrige tewe 8-nomurluq yarliqning lund uniwérsitétidiki burunqi nusxisi. (Prow. 223), 1609-yili pütülgen.
Xafton(Houghton) kutupxanisida saqliniwatqan yarkend xanliqi dewrige tewe 8-nomurluq yarliqning lund uniwérsitétidiki burunqi nusxisi. (Prow. 223), 1609-yili pütülgen.
Alvin-portal.org

Dunyadiki eng meshhur ilim makani xarward uniwérsitéti ezeldinla chaghatay tili we edebiyatigha alahide köngül bölgenliki bilen meshhur. 20-Esirning bashliridin bashlap Uyghur diyarining sen'et eserliri we qolyazmilirigha alahide köngül bölgen. 1965-Yilidin 1984-yilighiche mezkur uniwérsitétta oqutquchi bolup ishligen josép flétchér (Joseph Fletcher, 1934-1984) ottura asiya tarixi we islam dini tetqiqatigha alahide köngül bölidighan kishi bolup, ottura asiya islam tarixigha munasiwetlik eng muhim qolyazmilarning köpeytilme nusxisini yighqan. U bashlighan tarixni esli menbeler boyiche tetqiq qilish en'enisi bügün'ge qeder dawamlashturulup we tereqqiy qildurulup kelgen. Kéyinche ottura asiya tarixigha munasiwetlik muhim tarixiy menbelerdin “Baburname” ning chaghatayche we parische nusxilirini sélishturup tetqiq qilishi we bu témidiki kitabi bilen tonulghan islam tarixi alimliridin w. M. Takston (W. M. Thackston) Bilen dawamlashqan bu tetqiqat en'enisi piroféssor mark élli'ot (Mark Elliot) ependining alahide köngül bölüshi netijiside eng yuqiri pellige kötürüldi. Piroféssor mark élli'ot yétishtürgen bir qatar talantliq izbasarlar ottura esirdin künimizgiche bolghan ottura asiya tarixi tetqiqatida dunyaning herqaysi jaylirida körsitiwatqan netijiliri bilen Uyghur milliti we tarixi tetqiqatining eng güllen'gen dewrining barliqqa kélishige türtke boldi. Künimizde alliqachan yol bashchilargha aylan'ghan bu izbasarlardin kim xodong (Kim Hodong) yaqub beg dewri tarixi heqqide yazghan kitabi we tetqiqatliri bilen tonulghan. Deywid brofy (David Brophy) 19-esir Uyghur tarixchilirining wekilliridin muhemmed sadiq kashgherining “Tezkire-i ezizan” namliq esirini biwasite chaghataychidin in'glizchigha terjime qilghan we bu heqte chongqur tetqiqat élip barghan. Uning bu esiri ötken ayda amérikaning amérika asiya tetqiqat jem'iyitining 2024-yilliq patrik d. Hanan (Patrik D. Hanan) Terjime eser mukapatigha érishken. Érik shlüssél (Eric Schluessel) ötken yili yene bir meshhur tarixchi molla musa sayramining chong hejimlik tarixi esiri “Tarixi hemidi” namliq esirini in'glizchigha terjime qilip, eserni bashtin axir sherhligen. Ri'an tam (Rian Thum) Uyghurlarning ijtima'iy we diniy hayatida muhim orun tutidighan mazar we bashqa muqeddes yerler bilen munasiwetlik muhim izdinish netijilirini mujessem qilghan “Uyghur tarixining sirliq yolliri” kitabning aptori.

Xarward uniwérsitéti xafton kutupxanisidiki bu qolyazmilardin bashqa yene bu uniwérsitétning wa'idénér kutupxanisida joséf f. Flétchérning türkche eserler yighmisi dep atilidighan yene bir tarixiy eserler yighmisi bar. Bu yighma london, bérlin we sankt-pétérburg qatarliq jaylardiki kutupxanilarida saqliniwatqan ottura asiya tarixi bilen munasiwetlik eng muhim qolyazmilardin hésablinidighan 20 parche chaghatayche tarixiy eserning köpeytilgen nusxisidin terkib tapqan. Bulardin bashqa yene xarward uniwérsitéti kutupxanilirida yene ayrim shexsler we oqughuchilar i'ane qilghan yene bir türküm chaghatayche qolyazmilarmu bar.

Künimizde xarward uniwérsitétida saqliniwatqan chaghatayche qolyazmilar Uyghur millitining kimliki, heqiqiy tarixi we medeniyitini ‍öginish, tetqiq qilish we dunyagha tonutushta téximu muhim rol oynawatidu. Bu qimmetlik bayliqlarni tetqiq qilghan alimlar qolgha keltürgen netijiliri arqiliq xitay hökümitining ‍Uyghur yéqinqi zaman tarixini burmilash qilmishlirini bitchit qilip, Uyghur tarixi we medeniyitining pakliqini qoghdighuchi awan'gartlargha aylan'ghan.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.