Uyghur élidiki ishsizlar "Éshincha emgek küchliri" mu?

Muxbirimiz gülchéhre
2016-07-25
Share
eshincha-emgek-kuchi-terbiyelesh.jpg Shayar nahiye qaylor yéza bozdöng kentide 50 tin artuq éshincha emgek küchliri terbiyilesh bazisida kepsherlesh téxnikisi ögitilmekte. 2015-Yili 9-aprél.
sy.aks.gov.cn

Xitay hökümiti 2004-yilidin bashlap Uyghur ishsiz yashlarni, éshincha emgek küchliri süpitide qerellik we pilanliq halda sirtlargha yötkep ishqa orunlashturush siyasitini dawam qilip kelmekte.

10 Yildin artuq dawam qilghan bu siyasetning bu yildin bashlap yene kücheygenliki melum. Yéza éshincha emgek küchlirini yötkep orunlashturush xitay hökümitining Uyghur élida, bolupmu jenubtiki Uyghurlargha qaratqan nuqtiliq siyasetlirining biri. Aldinqi besh yilliq pilanida xitay Uyghur élidin yiligha srtlargha yötkep ishqa orunlashturushni bir yérim milyon adem qétim qilip orunlap kéliwatqan idi. Xelq torining xewiridin qarighanda, 13 ‏-besh yilliq pilan boyiche bu sanni ikki yérim milyon'gha kötürgen. Xelq tori xewiride ishqa orunlishishni ilgiri sürüsh bashqarmisining mu'awin bashliqi ma shawfingning ilgiri sürüshiche, bu yilning aldinqi yérimidila bir yil ichide jem'iy 2 milyon 200 adem qétim yötkesh xizmet nishanning 68 pirsenti orunlinip bolghan.

Aptonom rayonluq adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet nazaritining toridiki statistikisida "6-Ayning axirigha qeder, aptonom rayonda bu yil adettiki aliy mekteplerni pütküzidighanlarning ishqa orunlishish nisbiti 56.9% Ke yétip, bulturning oxshash mezgilidikidin 1.2% Pirsent ashqan, buning ichide aliy mektepni pütküzgen az sanliq millet oqughuchilirining ishqa orunlishish nisbiti bulturning oxshash mezgilidikidin 1.9% Pirsent ashqan؛ yézilardiki artuq emgekchilerdin 1 milyon 504 ming 900 adem (qétim) yötkep ishqa orunlashturulup, bulturning oxshash mezgilidikidin 303 ming 300 adem (qétim) éship, éshish nisbiti 25.2% Ke yetken. Yilliq nishan-wezipe 68.4% Tamamlan'ghan؛ ishqa orunlishishta qiyinchiliqi barlardin 26 ming 400 kishi ishqa orunliship, yilliq nishan-wezipe 52.8% Tamamlan'ghan. A'iliside birermu ishqa orunlashqanlar yoq a'ililerni dawamliq heriket halitide tügitish yolgha qoyulghan" digenler körsitildi.

Aptonom rayonluq adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet nazariti ishqa orunlishishni ilgiri sürüsh bashqarmisining mu'awin bashliqi ma shawféng mundaq dégen: "Bu yilning aldinqi yérimida aptonom rayonimizning ishqa orunlashturush ehwalida üch jehette alahidilik namayan qilindi: birinchi, ottura, kichik, mikro karxanilarning ishqa orunlashturidighan asasiy wasitilik roli körünerlik boldi. Ikkinchi, toqumichiliq, kiyim-kéchek kespi we 'chaqqan, qolay, téz' türler boyiche ishqa orunlishishqa jelp qilish sijil ashti. Üchinchi, igilik tikleshning ishqa orunlishishqa türtke bolush roli téximu gewdilik boldi."

Xitay hökümitining metbu'atlirida mezkur siyasetning ishsiz namrat Uyghur yashlirining kirimining üzlüksiz üsüp jahan körüp közini échishqa, her jehettin qabiliyitini östürüshke türtke boluwatidu, dep xewerler élan qiliniwatqan bir peytte, radiyomizgha Uyghurlardin kelgen inkaslardin gerche yézidiki ishsiz Uyghur yashliri öz yurtida ish pursetliri bolsimu, bu orunlarning köchmen xitaylar teripidin igilinip Uyghur yashlirining éshincha emgek küchliri süpitide xitay ölkiliridin ish izdeshke mejbur qéliwatqanliqi melum. Aqsu ayköl yézisidiki bir Uyghur yash bir qanche ay ilgiri buninggha naraziliqini bildürüp, emeliyette hazir hemme kent, yézilarghiche ichkiri ölkilerning qurghan zawut karxaniliri échiliwatqan bolsimu, emma da'iriler bu ish orunlirigha yerliktin bir qanche Uyghur yashni wekillik ishqa orunlashturup qoyupla asasliq ish ornigha xitay nopusini köplep yötkep kéliwatqanliqini, Uyghurlardiki ishsizliq, namratliq mesilisining bundaq adaletsiz siyaset bilen hel bolmaydu dep qaraydighanliqini ipadiligen idi.

Xitayning "Shinjang géziti", "Tengritagh tori" qatarliq hökümet metbu'atlirining melumatlirida körsitilishiche, aptonom rayon boyiche yötkep ishqa orunlashturushqa tégishlik yéza artuq emgek küchidin yene 2 milyon 190 ming kishi bar iken. Éshincha emgek küchliri atiliwatqan yézilardiki bu Uyghur yashliri bolsa asasen bolupmu 80-, 90-yillardin kéyin tughulghan, tériydighan yéri yoq, kirimi yoq, ishqa orunlishishi tes bolghan yashlardin ibaret. Halbuki aliy mektep püttürgen aliy melumatliq we her xil kesplerdiki téxnikomlarni tamamlighan Uyghur kesp igiliriningmu Uyghur élidiki ishsizlar dolqunigha qushuliwatqanliqi déqqet tartidu.

Qaramay shehiri xitaydiki iqtisadi, sheher tereqqiyati jehette aldinqi qatardiki sheher bolup hésablansimu, emma yéqinda biz igiligen melumatlarda, qaramay shehiride ish kutup turghan yashlarning sanning 5000 din ashidighanliqi, bu sheherlerni deslepki échishqa qatnashqan Uyghurlarning perzentliriningmu hazir ishsizliq xewpige duch kéliwatqanliqi, ishsizliq tupeyli Uyghur yashlarning her xil tuyuq yollargha mejburliniwatqanliqi, ata-anilargha éghir turmush bésimi peyda qiliwatqanliqi qatarliqlar ashkarilan'ghan idi. Qaramay shehiridiki bu ishlardin toluq xewiri bar, emma isimini ashkarilashni xalimaydighan bir xanimmu bu ehwallarni delilligen idi.

Xitay hökümiti Uyghur rayonining jenubidiki yézilardiki artuq emgekchilerni yötkep ishqa orunlashturushni yézilardiki emgekchilerning éhtiyajdin éship kétish mesilisini hel qilish, namratliqtin qutulup béyishni ishqa ashurush, milletler ittipaqliqini ilgiri sürüshning muhim yoli, dep teshwiq qilghan bolsa chet'ellerdiki kishilik hoquqi teshkilatliri, bolupmu Uyghur pa'aliyetchiler bu siyasetni xitay hökümitining Uyghurlarni tarqaqlashturush we Uyghur élini xitay köchmenlirining sani bilen igilesh, Uyghur nopusini öz yurtida az sanliqqa chüshürüsh isitratégiyisi üchün élip bériwatqan heriket dep qarimaqta.

Xitay da'irilirining ishsiz Uyghur yashlirigha "Éshincha emgek küchliri" dep nam bérishning özila xata ikenlikini otturigha qoyghan kanadadiki Uyghur pa'aliyetchi memet toxti ependi, "Uyghur élida emgek küchi éship kétish mewjut emes, eger Uyghur élida emgek küchi artuq bolsa, xitay néme üchün xitaydin her yili pilanliq emgek küchlirini Uyghur éligha yötkeydu, démek Uyghur éli emgek küchige muhtaj, Uyghurlarni özining yurtida ishqa orunlashturush tamamen mumkin. Emma xitay ularni artuq küch dep körgechke yötkimekte. Heqsiz, mejburiy,emgekke sélish ishqa orunlashturush hésablanmaydu, bu xitayning gherezlik halda Uyghurlarning nopus qurulmisini özgertish we assimiliyatsiyini tézlitish siyasitining bir tedbiri" dep bildürdi.

Xitay hökümitining Uyghur ishsiz déhqan yashlarni, yéza éshincha emgek küchliri süpitide sirtlargha yötkep ishqa orunlashturush siyasiti 10 yildin artuq dawam qildi. Bu jeryanda Uyghur yashliri éshincha emgek küchi süpitide yötkelgen xitay zawutlirida türlük xorluq, kemsitishke we heq ‏-hoquqliri dexli ‏-teruzgha uchrap naraziliq inkaslirini peyda qilghan idi. 2009-Yilidiki-26 iyun gu'angdungning shawgüen weqesi hemde-5 iyul weqeliriningmu ushbu siyaset seweblik kélip chiqqanliqi ilgiri sürülüp kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet