Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida mulahize

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2013-11-14
Share
sherqiy-turkistan-mulahize.jpg "Yéngi akt" gézitige bésilghan "Dunyada tunji islami jumhuriyet 80 yil ilgiri sherqiy türkistanda quruldi" namliq maqale.
RFA/Arslam

Chet'ellerde 1933-1934-yilliridiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida Uyghur we chet'ellik tarixchilar tetqiqat élip bardi we ilmiy maqale yézip élan qildi. Türkiyediki mutexessislirimu bu heqte maqaliler élan qilmaqta.

12 Noyabir bu heqte türkiyening "Yéngi akt"gézitide, "Dunyada tunji islamiy jumhuriyet 80 yil ilgiri sherqiy türkistanda quruldi" dégen témida bir maqale élan qilindi.

Bu maqalini "Yéngi akt" gézitining muxbiri fexridin dede ependi yazghan bolup, maqalide sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qandaq qurulghanliqi we asasiy qanuni toghrisida toxtalghan.

Maqalide mundaq déyilgen: zamaniwi dunyada islamiy jumhuriyet namida del 80 yil ilgiri sherqiy türkistan jughrapiyiside tunji islam jumhuriyet qurulghan, sherqiy türkistan islam jumhuriyiti. Islamni asasi qanun qilip quruldi. Pul bésish, puqralirigha pasport tarqitish qatarliq adette bir dölette bolushqa tégishlik her türlük shertlirini orundighan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qarshi zamaniwi dewrdimu musulmanlarning qandaq dölet quralaydighanliqining eng yaxshi ülgisi boldi. Türklerning ata yurti sherqiy türkistan jughrapiyisidiki musulmanlar zamaniwi dunyagha mewjutluqini özliri qurghan dölet bilen étirap qildurdi. Buningdin del 80 yil ilgiri qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti ümmiwiyiler, abbasiylar we osmanli impératurluqidin ibaret hakimiyetlerdin kéyin qurulghan tunji islam jumhuriyiti boldi.

1931-1934-Yilliridiki milliy azadliq küreshliri

Maqalide déyilishiche, rayonda mewjut bolghan xitay ishghaligha qarshi küreshke atlan'ghan musulmanlar 1933-yili 12-noyabir qeshqerni paytext qilip qurghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti bilen özlirining musteqil dölitini qurdi. Musulman sherqiy türkistan xelqi deslepte 1931-yili qumulda kéyin 1932-yili turpanda küresh bashlatti. Xotende 1933-yili muhemmed imin bughraning qomandanliqida küreshke atlan'ghan jengchiler xitay emeldarlirini qoghlap chiqirip xotenni alghandin kéyin yeken we yéngisarghiche ilgirilep keldi we xitay hakimiyitidin tazilidi. Qumul we turpandin kelgen küchler bilen birlikte 1933-yili 12-noyabir musteqil döletning qurulghanliqini élan qildi.

Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining asasi qanuni

Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining asasiy qanuni toghrisida kitab yazghan doktor alimjan bughda, bu heqte toxtilip mundaq dédi: sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qeshqerdiki mejlisi qur'an oqush we du'a qilish bilen échildi. Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining millet wekilliri qur'an kerimini söyüp qesem qildi. Yekshenbe küni bolsa esker we qomandanlar, dölet erbabliri yawaghdiki tash köwrük aldigha toplandi we 41 pay top atti. Ay yultuzluq kök bayraq döletning resmiy bayriqi boldi, islam we milliy medeniyetning qoghdilishi meqsette sherqiy türkistan hayati namda gézit neshr qilindi. Musteqilliq belgisi süpitide sherqiy türkistan islam jumhuriyiti namida pul basturuldi we rayonda xitay pullirini ishlitish cheklendi. Qisqa waqit ichide sheri'etni asas qilghan mehkime quruldi we 30 maddiliq asas qanunni hazirlidi.

Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida istanbulda yashawatqan dini alim abdulhekimxan mexsummu öz qarashlirini otturigha qoydi. Abdulhekimxan mexsum eyni zamandiki inqilabning tiz ghelibe qilishining sewebi we sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushi toghrisida toxtilip mundaq dédi: birinchidin, shu dewrdiki xelqning gerche islami telim-terbiyedin yiraq bolsimu ixlasmen we dindar ikenlikini, xelq dindar bolghanliqi. Ikkinchidin, xelq özining ghurur, eqide we wijdan bilen yashap kelgenliki. Üchinchidin, xelqning tartiwatqan zulum éghir idi, xitay xelqning mal-mülkini musadire qilip tartiwalghan. Shuning üchün bu küresh omumyüzlük xelqning qollishigha érishti we qisqa waqit ichide ghelibige érishti.

Jumhuriyet we inqilabning meghlup bolush sewebi

"Yéngi akt" gézitide élan qilin'ghan maqalide yene sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qandaq aghdurulghanliqi toghrisida toxtilip mundaq déyilgen: u dewrde turpanni ishghal qiliwalghan ma jongying tunggan qoshunlirigha qarshi ürümchidiki shinjang ölke hökümiti sowét ittipaqidin esker we qoral yardem telep qildi we buning bilen 1934-yili qizil armiyining ikki tümen'ge yéqin eskiri ürümchige kirdi. Qizil armiyidin qachqan ma jongying qoshunliri qeshqer we xoten'ge hujum qilip sherqiy türkistan islam jumhuriyitining eskerlirini qetli qildi shundaq qilip 1934-yili 2-ayning 6-küni sherqiy türkistan islam jumhuriyiti aghduruldi.

Abdulhekimxan mexsummu Uyghurlarning shu qétiliq inqilabining meghlup bolushidiki seweb-amillarning ichide sowét ittipaqining muhim ikenliki, chünki sowét ittipaqining öz chégrisi yénida musteqil musulman jumhuriyitining qurulushini tehdit özige nisbeten zor hésablaydighanliqini tekitlidi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet