“шинҗаңдики ислам динини хитайчилаштуруш” сияситиниң маһийити вә уйғурларниң етиқад таллиши

Мухбиримиз җәвлан
2022.06.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хитай һөкүмитиниң ислам динини хитайчилаштуруш урунушлири вә уйғур қирғинчилиқи “партийини сөйүң , дөләтни сөйүң” дегән шоар йезилған қизил лозунка вә хитайниң қизил пануси есилған мәсчит. 2021-Йили 20-март, йеңисар.
AP

Хитай рәиси ши җинпиң 2020-йил 9-айда өткүзүлгән “3-қетимлиқ шинҗаң хизмити йиғини” да “шинҗаңдики ислам динини хитайчилаштуруш йөнилишидә чиң туруп, бу динниң сағлам тәрәққий қилишини әмәлгә ашуруш” ни тәкитлигәниди.

Уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари ма шиңрүй өткән йилниң ахири һоқуқ йүргүзүшкә башлиғандин буян идеологийә саһәсидики қурулушни чиң тутуп, миллий ассимилятсийә қәдимини тезлитип кәлгән. У һәр қетимлиқ хизмәт йиғинлирида алди билән уйғурларниң миллий мәвҗутлуқини қоғдап туридиған дин, мәдәнийәт, сәнәт қорғанлирини йиқитип, “ислам динини хитайчилаштуруш, шинҗаңни мәдәнийәт билән озуқландуруш, җуңхуа милләтлири ортақ еңини күчәйтиш” нишанини тәкитләп кәлгән.

Истратегийә мутәхәссиси, доктор әркин әкрәмниң қаришичә, хитай һөкүмити хәлқаралиқ дин болған исламни “әрәб ислами”, “хитай ислами” яки “шинҗаңчә ислам” дәп нәччигә бөлүветиш арқилиқ уйғурларниң мусулманлиқ кимликини аҗизлитип һәм йоқитип, уларни “җуңхуа миллити” тәркибигә, йәни хитай кимликигә киргүзмәкчи болған.

Хитай мәтбуатлириниң хәвәр қилишичә, 6-айниң 20-күни “шинҗаң иҗтимаий пән саһәсидикиләр илмий муһакимә йиғини” ечилған болуп, уйғур аптоном районлуқ парткомниң муавин секретари хе җоңю сөз қилип, “хитай компартийәсиниң йеңи дәврдики шинҗаңни түзәш истратегийәси” ни қәтий изчиллаштуруш, хитай компартийәсиниң иҗтимаий пән саһәсидикиләрни башқуруш ролини күчәйтиш, “шинҗаң идийә хәзиниси” бәрпа қилиш вә униң ролини яхши җари қилдурушни тәләп қилған.

Йиғинда тәкитләнгән “җуңхуа милләтлири ортақ еңини күчәйтиш, шинҗаңдики ислам динини хитайчилаштуруш” сиясити хитай һөкүмитиниң уйғурларни алди билән идийә, етиқад җәһәттә ассимилятсийә қилиш ғәризини йәнә бир қетим очуқ көрсәткән.

“ислам динини хитайчилаштуруш” арқилиқ бу динни динсизлиқ вә “сотсиялистик қиммәт қариши” ға айландурушқа, уйғур мусулманлирини йетим қалдурушқа урунуватқан хитайниң, йиллардин бери исламни һақарәтләп, уйғур мусулманлирини хорлап келиватқанлиқи мәлум.

Шәрқий түркистан өлималар бирликиниң муавин рәиси турғунҗан алавидин хитайчилаштурулған исламниң әмәлийәттә ислам дини болалмайдиғанлиқини билдүрди, чүнки динсиз бир һакимийәтниң тәшвиқатиға маслашқан дин өзиниң мәвҗутлуқ қиммитини йоқатқан болидикән.

Хитайниң йеқинқи йиллардики дин хизмитигә даир һөҗҗәтлиридә “шинҗаңдики ислам динини хитайчилаштуруш хитай компартийәсиниң дин хизмитиниң муһим һалқиси, диний саһәдикиләр чоқум хитай компартийәсиниң рәһбәрликини, сотсиялизмни қобул қилиши, сотсиялистик қиммәт қаришини қоғдиши, сиясәткә аңлиқ риайә қилип, башқурушни күчәйтип, сиртниң сиңип киришигә тақабил туруп, дәвргә маслишиши керәк” дейилгән.

Хитай мәтбуатлириниң тәбири бойичә ейтқанда, “шинҗаңдики ислам динини хитайчилаштуруш” сиясити асасән хитайдики “әрәблишиш, ваһабийлишиш шамилиға зәрбә бериш, диний әсәбийликни йоқитиш, дәвр билән тәң илгириләш, ислам етиқадиға заманиви, дуняви елементларни сиңдүрүш” дегәндәк мәзмунларни өз ичигә алған.

Әмма хитай даирилири иҗраат давамида ислам дининиң нормал һөкүмлирини, миллий мәдәнийәт вә өрп-адәткә айлинип кәткән есил әнәнилирини тамамән инкар қилип, уларни қанунсиз диний һәрикәт дәп чәклигән вә җазалиған. “диний әсәбийликниң 75 хил ипадиси” дегәндәк қаидә-низамларни пәйда қилип, кәң көләмлик бастуруш елип барған.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, хитай коммунист һакимийити хитайдики исламни хитайчилаштуруш билән биргә, әң еғир зиянкәшликни уйғур мусулманлириға мәркәзләштүргән; ислам дунясиға уйғурларни террорчи көрситиш арқилиқ “шинҗаңдики ислам дини әсәбийлик, террорлуқ дини” дегән учурни бәрмәкчи болған.

Хитайниң “шинҗаңдики ислам динини хитайчилаштуруш” дегән бу сиясити аталмиш “террорчиларни йоқитиш” ни мәқсәт қилған болуп, уйғур райониниң гоя “террорчиларниң макани” дәк мәхсус тәкитлиниши бу нуқтини ениқ көрситип бәргән. Бу җәһәттә хитайниң уйғурлар билән хуйзуларға тутқан пәрқлиқ муамилиси мәсилиниң маһийитини чүшәндүрүп беридикән.

Турғунҗан алавидин әпәндиниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити уйғур мусулманлириниң хитайлардин пүтүнләй пәрқлинидиған миллий алаһидиликини йоқитиш үчүн тиғ учини уйғурларға қаратқан.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, хитай гәрчә “шинҗаңдики исламни хитайчилаштуруш” сиясити арқилиқ уйғурларниң етиқадини вәйран қилишқа урунсиму, уйғурларниң һаман аллаһқа ишинидиғанлиқи вә униңға тайинидиғанлиқини, мустәқиллиқ күришидә уни мәниви күч қилидиғанлиқини оттуриға қойди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.