“уйғур мәҗбурий әмгики” зади қандақ һадисә?

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.03.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
mejburiy-emgek-maska-tikish-1.jpg Ишчилар үрүмчидики давалаш үскүнилири завутида маска тикиватқан көрүнүш. 2020-Йили 27-январ, үрүмчи.
REUTERS

Тәңритағ ториниң 29-марттики санида “шинҗаңдики оттура, кичик карханилар әң юқири болғанда 50 миң йүән йеңилиқ яритиш мулазимити белитигә илтимас қилса болиду” намлиқ хәвәр елан қилинди. Қаримаққа хәвәрдики 50 миң йүән диққәтни тартқудәк мәсилә болмисиму, әмма оттура, кичик типтики карханиларға қилиниватқан бу ярдәмләрниң уйғур мәҗбурий әмгики вә уйғур ирқий қирғинчилиқиға мунасивәтликликини нурғун кишиләр ойлап бақмиған болуши мумкин.

2013-Йили уйғур районидики оттура вә микро, кичик типтики кариханиларниң сани60 миңдин артуқ болуп, бу сан 2019-йилиға кәлгәндә 330миңдин артуққа йәткән. 2021-Йилиға кәлгәндә болса 446 миңға йәткән. “тәңритағ тори” да тилға елинған 50 миң йүән ярдәм бойичә һесаблиғанда, 446 миңдин артуқ карханиға берилидиған иқтисадий ярдәм 22 милярдтин артуқ болиду. Хитай һөкүмитиниң оттура вә микро кичик типтики карханиларниң шунчә көп болушиға қаримастин, бирла вақитта бунчә көп ярдәм бәрмәкчи болуши кишини әҗәбләндүриду.

У һалда оттура вә микро кичик типтики карханилар зади қандақ карханилар? һөкүмәт немә үчүн бу хилдики карханиларға алаһидә имтияз бериду?

Әмәлийәттә оттура вә кичик, микро типтики карханилар болса, карханиниң көлими, мәблиғи вә ишләткән адәм саниға қарап пәрқлинидиған карханилар болсиму, уйғур районида бу карханилар хитай өлкилиридики охшаш типтики карханилардин бәлгилик пәрқләргә игә.

2016-Йили хитай һөкүмити “Made in China шинҗаң һәрикәт пилани” елан қилған болуп, бу һәрикәт пилани бойичә, хитайниң “2014-йили иккинчи қетимлиқ шинҗаң хизмәт йиғини” да уйғур районидики 12вилайәт областни бөлүшүвалған деңиз яқиси районлиридики 19 өлкә вә шәһәр, ишләпчиқириш линийәлирини уйғур дияриға йөткәп, ишқа киришкән. Һәтта нурғун карханилар уйғур диярида тармақ ширкәтләрни барлиққа кәлтүрүп, ичкири өлкидики карханилар билән зәнҗирсиман бағланған бир ишләпчиқириш, тәминләш зәнҗирини шәкилләндүргән. Техиму муһим болғини, 2010-йилидин буян йолға қойған “намратлиқни йилтизидин йоқитиш” пилани астида уйғур деһқанлириниң йәрлири (әслигә кәлтүрүлгән йеза игилик копиратиплири) коллектип игиликкә қайтурулуп, деһқанлар йеши, җинси, саламәтлик әһвали вә сиясий арқа көрүнүшигә асасән түргә айрилип, сиясий арқа көрүнүши барлири сиясий өгиниш, лагер вә түрмиләргә йолланған болса, қалғанлири “ешинча әмгәк күчлири” қатарида 19өлкидин кәлгән хитайларниң йәрликтики вә хитай өлкилиридики карханилирида қул ишчи болушқа мәҗбурланған.

“Made in China шинҗаң һәрикәт пилани” да ениқ қилип, “башламчи, чоң карханиларниң оттура, кичик вә микро карханиларни йетәкләп, бу пиланниң әмәлийлишишигә йетәкчилик қилип, санаәт ишләпчиқиришида һәмкарлиқ вә қоллашни күчәйтип, ясимичилиқ кәспиниң йеңилиқ яритиш иқтидарини өстүрүп, ишләпчиқириш саһәсидә йеңи әвзәлликләрни яритиши” тәкитләнгән. Униңдин башқа уйғур районини “йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи” дики “ядролуқ район” қилип қуруп чиқиштәк дөләт истратегийәси бойичә, хитайниң ғәрбкә кеңийиши үчүн “йеңи бир йол” бәрпа қилиши керәклики бәлгиләнгән.

Дәрвәқә, уйғур деһқанлириниң йеқинқи йиллардин буян туюқсиз түркүмләп “ешинча әмгәк күчлири” гә айлинип, юрт маканлиридин айрилип, деһқанчилиқ кәспини ташлап, “ишләмчи” гә айлинип кетишлиридә дәл юқириқи оттура вә кичик, микро типтики карханилар һалқилиқ рол ойниған. Шинҗаң уйғур аптоном райониниң бейҗиңда өткүзүлгән 10-нөвәтлик шинҗаңға мунасивәтлик ахбарат елан қилиш йиғининиң(2021-йили 6-айниң 3-күни елан қилған) хатирисидә, , 2020-йили, уйғур районидики оттура, кичик вә микро карханиларниң 179 миң 500 иш орни тәминлигәнликини вә бу иш орни санниң райондики ишқа орунлишиш нисбитиниң %90 ни игиләйдиғанлиқини тилға алған.

Хитай һөкүмитиниң бу типтики карханиларға алаһидә имтияз беришиниң кәйнидә аталмиш “бир бәлвағ бир йол истратегийәси” дә уйғур райониниң ғәрб билән шәрқни бағлайдиған “иқтисад бәлвеғи” қилинғанлиқи муһим рол ойниған. Буниңға америкадики “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң тәтқиқатчиси, хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи мәсилиси бойичә нопузлуқ тәтқиқатчи адреиан зенз 2021-йилиниң бешида елан қилған “нәнкәй доклати” яхши мисал болалайду. “нәнкәй доклати” дә мундақ қурлар йезилған:

“хотән вилайитидики ешинча әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш асасән төвәндики үч хил усулда елип берилиду. 1. Һөкүмәт органлири биваситә тәшкилләп, ешинча әмгәк күчлирини уйғур дияриниң шималиға яки хитай өлкилиригә експорт қилиш; 2. Һөкүмәтниң тәшкиллиши астида әмгәк мулазимәт ширкәтлири вә тәрбийәләш курслирида тәрбийәләнгәндин кейин, сиртқа йөткәйду яки експорт қилиду; 3. Һөкүмәт ярдими билән йәрликтә техиму көп оттура вә кичик типтики карханилар қурулуп, йәрликтики әмгәк күчлирини орунлаштуриду.

Хотән вилайитидики йөткәп ишқа орунлаштуруш бир қәдәр системилашқан болуп, һөкүмәт мәхсус мәлум хизмәт орунлирини сетивелиш вә етибар сиясәтлирини чиқириш билән әмгәк күчлирини сиртқа йөткәйду. Ичкири өлкиләрдики карханилар билән биваситә алақилишип, еһтияҗға асасән ишләмчиләрни кәсип билән тәрбийәләп, бир қетимда әлликкичә яки йүзгичә болған ишләмчиләрни бир гуруппа қилип, мәхсус аманлиқ сақлиғучи, башқурғучи вә тәрҗиман билән бирликтә, ичкири өлкиләрдики завут карханиларға коллектип йоллайду. Ишләмчиләрниң пәрзәнтлири, яшанған ата-анилирини орунлаштуруш үчүн, “ятақлиқ йәсли”, “ятақлиқ мәктәп”, “яшанғанлар күтүнүш орни” тәсис қилиш билән биргә “деһқанлар кәспий һәмкарлиқ копиратипи” арқилиқ деһқанларниң йәр земинлири өткүзүп бериш, мал-чарвилириға қарап беқиш қатарлиқ мулазимәтләрниму тәминләйду”.

Демәк, юқириқидәк аталмиш “оттура, кичик вә микро типтики карханилар” болса, хитайниң деңиз яқиси районлиридики 19 өлкә шәһәрдин уйғур райониға йөткәлгән ишләпчиқириш линийәси вә бу линийәдә әрзан яки һәқсиз әмгәк күчигә айландурулған уйғурларға зич мунасивәтликтур. Болупму уйғурларниң қул ишчи қилиниши, йәр-земинлиридин айрилиши, юрт-маканлиридин сиқип чиқирилиши, уйғур пәрзәнтлириниң ата-анилиридин айрилиши, яшанған ата-аниларниң қарақсиз қелиши, милйонлиған уйғур аилилириниң ханивәйран қилиниши дәл хитай өлкилири билән уйғур диярини бағлап турған “шинҗаңға ярдәм” нами астида қурулған мана мушу карханилар билән биваситә мунасивәтликтур.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт