B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning xitayda bolidighan ziyariti heqiqiy ziyaret bolamdu?

Muxbirimiz jewlan
2022-05-20
Share
Xitayning b d t elchisi shü chin: “Shinjangni tekshürüsh meqsitidiki ziyaretni qubul qilmaymiz” B d t kishilik hoquq aliy komitétining bashliqi mishél bachilét(Michelle Bachelet) xanim b d t kishilik hoquq kéngishining yighinida sözlimekte. 2021-Yili 13-séntebir, jenwe.
AFP

B d t kishilik hoquq ishxanisi bayanatchisi 5-ayning 10-küni b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachilét (Michelle Bachelet) ning 5-ayning axirida xitaygha ziyaretke bérip, Uyghur rayonidiki kishilik hoquq ehwalini közdin kechürmekchi bolghanliqini élan qilghanidi. “Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” gézitining 19-may küni bergen xewiride, mishél bachélétning xitaygha, jümlidin Uyghur rayonigha élip baridighan ziyaritining muqimlashqanliqi bildürülgen. Bu b d t ning sabiq kishilik hoquq aliy komissari luyis arbor (Louise Arbour) 2005-yil xitayni ziyaret qilip 17 yildin kéyin emelge ashqan ziyaret hésablinidiken. Nöwette bu ziyaret öz qerelide élip bérilishqa muqimlashqan bolsimu, ziyaretning qandaq we qaysi shekilde bolushi xelq'ara taratqularning diqqet nuqtisigha aylan'ghan.

B d t kishilik hoquq ishxanisining bildürüshiche, mishél bachélétning bu qétimliq xitay ziyaritining asasliq nuqtisi Uyghur rayonidiki kishilik hoquq ehwalini igilesh, xelq'ara jem'iyet izchil diqqet qiliwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitini tekshürüsh iken.

Xitay hökümiti bu jinayitini étirap qilmay kéliwatqan bolup, Uyghur rayonida yighiwélish lagéri barliqini inkar qilip, uni térrorluq we radikalizmni yoqitish üchün qurghan “Kesipiy terbiyelesh merkizi” dep atap kelgenidi. Xitay tashqiy ishlar ministérliqining bayanatchisi jaw lijiyen 11-may küni muxbirlarni kütiwélish yighinida, xitay hökümitining mishél bachélét bashchiliqidiki 5 kishilik ömekni qarshi alidighanliqini, emma bu ziyaretning “Jinayetni tekshürüp delillesh” xaraktéride élip bérilishigha yol qoymaydighanliqini bildürgen.

B d t kishilik hoquq aliy kéngishi bayanatchisi élizabit trossél (Elizabeth Throssell) ning 19-may küni radiyomizgha bildürüshiche, b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét we uning aldin baridighan ömiki kowid yuqumi sewebidin gu'angju bilen Uyghur rayonidin bashqa jaygha barmaydiken.

Fransiye agéntliqining 17-may künidiki xewiride, b d t kishilik hoquq ishxanisining bu qétimliq ziyaret heqqide bildürgen bezi melumatliri bérilgen bolup, uningda éytilishiche, mishél bachélétning bu qétimliq ziyariti bir hepte dawamlishidiken, bu jeryanda u xitayning yuqiri derijilik emeldarliri bilen körüshidiken, söhbet témisi asasen dunya we rayon xaraktérlik kishilik hoquq mesilisi bolidiken.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi ziyaritimizni qobul qilip, b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning bu qétimliq ziyaritining heqiqiy ziyaret bolushigha guman bilen qaraydighanliqini, emma yenila ziyarettin kéyinki netijige qarash kéreklikini bildürdi.

Ötken yilning axiridin béri xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri b d t kishilik hoquq aliy komissarini Uyghur rayoni heqqidiki doklatni élan qilishqa chaqirip kelgenidi. Mishél bachélét ishxanisi bayanatchisi bu doklatning bu qétimliq ziyarettin burun élan qilinmaydighanliqini bildürgen hem qachan élan qilidighanliq uchurinimu bermigen. Uning éytishiche, xitaymu b d t kishilik hoquq kéngishining ezasi bolghini üchün, mezkur doklat teyyarlan'ghandin kéyin, ularning körüshige sunulidiken, xitay terepmu uninggha köz qarishini bildüridiken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri mes'uli sofi richardson xanim ziyaritimizni qobul qilip, mishél bachélétning eslide Uyghur rayoni heqqidiki kishilik hoquq doklatini bu qétimliq ziyarettin burun élan qilishi kéreklikini bildürüp mundaq dédi: “Mishél bachélét bu doklatni xitayni ziyaret qilishtin burun élan qilmaydighanliqini éytqanidi. Méning bilishimche, u bu doklatni bu qétimliq ziyarettin kéyin élan qilidighanliqi heqqidimu wede bermidi. U bu qétimliq ziyarettin kéyin élan qilmaqchi bolghan doklatigha némilerni qoshidu, téxi éniq emes. Lékin uni tekshürüp béqish kérek, emma biz uning ishxanisidin uning shundaq qilidighanliqi heqqide héchnéme anglimiduq. Biz uning bu doklatni bu qétimliq ziyaretning aldida élan qiliwétishige medet bergeniduq, chünki bu doklattiki pakitlarni dunyagha ashkarilighanda, Uyghur rayonidiki kishilik hoquq jinayitining ziyankeshlikige uchrighuchilardin, belki dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghur we qazaqlardin téximu köp ispat körsetkili bolidighanliqigha ishinettuq. Shundaqla mishél bachélét xanim bu arqiliq xitaydiki éghir kishilik hoquq depsendichilikige a'it ispatlarni xitayning özige körsitip, bu mesilini heqiqiy, adil bir terep qilishning charisini tépishqa tirishatti”.

Mishél bachélét ishxanisi yene mishél bachélét ömikining xitay da'iriliri bilen Uyghur rayonidiki kishilik hoquq mesilisi toghruluq so'al soraydighanliqini, ular bilen bolghan söhbettin alghan uchurlarni kishilik hoquq doklatigha kirgüzidighanliqini, shunga bu doklatni xitayni ziyaret qilishtin burun élan qilmaydighanliqini bildürgen.

Sofi richardson xanim “Eger b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachilét bu doklatni bu qétimliq ziyarettin kéyin élan qilsa qandaq bolidu?” dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: “Biz buni bilmeymiz. Chünki u bu doklatni élan qilamdu-qilmamdu, bunimu bilmeymiz. Bizning diqqet nuqtimiz, uning bu ziyaretni qandaq shert, qandaq meqsette élip baridighanliqi, ziyaretning qandaq mezmunlarni öz ichige alidighanliqi, uning neger baridighanliqi we kimler bilen körüshidighanliqi, qanchilik erkin bolalaydighanliqi mesilisidur. Menche, nahayiti roshenki, xitay hökümiti bu qétimliq ziyaretni pütünley kontrol qiliwalidu, shu arqiliq uninggha xitay hökümiti chekligen nersilerni körsetmeydu yaki anglatmaydu”.

Dolqun eysa ependi xitayning bu ziyaretni öz menpe'eti üchün xizmet qildurushi mumkinlikini, buning üchün köp oyunlarni oynawatqanliqini, emma b d t kishilik hoquqni tekshürüsh ömikiningmu özining rolini jari qildurushqa tirishidighanliqini, axirqi bayanat élan qilin'ghiche artuq endishe we guman qilishning hajiti yoqluqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet