Bachélétning netijisiz axirlashqan ziyariti we xitayning choti

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.06.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Bachélétning netijisiz axirlashqan ziyariti we xitayning choti B d t kishilik hoquq komitétining aliy komissari mishél bachélét(Michelle Bachelet) xitay ziyariti jeryanida Uyghur élidiki meschitni ziyaret qilghan körünüsh. 2022-Yili may.
AFP

B d t kishilik hoquq komitétining aliy komssari mishél bachélét xitay ziyaritidin kéyin, tor arqiliq bayanat élan qildi. Emma uning bayanati xelq'ara jem'iyet we muhajirettiki Uyghur jama'iti arisida küchlük naraziliq qozghidi. Mishél bachélétning bu qétimliq xitay ziyaritining heqiqiy menidiki b d t kishilik hoquq aliy komissarining irqiy qirghinchiliqni cheklimisiz tekshürüsh sepiri emesliki heqqide aldin köpligen xewer we bayanatlar bérilgen idi, yene kélip bachélétning bu qétimliq xitay ziyaritige seweb bolghini yenila Uyghur irqiy qirghinchiliqi idi. U, xitayning irqiy qirghinchiliq jinayitining “Térorluq we diniy esebiylikke qarshi turush ikenliki” ge bir az “Guman we endishe bilen qaraydighanliqi” ni otturigha qoyghandek qilsimu, mahiyette uning bu sözliride Uyghurlarning “Esebiylik” we “Térorluq” bilen bolghan alaqisi xitayning lagérlarni qurushigha asasliq seweb bolghan dégenni ima qilghanidi. Bolupmu mishél bachélétning xitay ziyariti jeryanida “Qeshqer konasheher höjjetliri” din ibaret xitayning irqiy qirghinchiliqining polattek delil-ispatliri ashkarilan'ghan bolsimu, emma mishél bachélét yenila xitayni aqlidi. Undaqta, xitay mishél bachélétning ziyartidin zadi qandaq netijige érishti?

Uyghur irqiy qirghinchiliqini inkar qilish

Nöwette xitay axbarat wastiliri terep-tereptin maqale we bayanatlarni élan qilip, mishél bachélétning “Adaletni yaqilighan” liqini aghzi-aghzigha tegmey maxtashmaqta. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümiti özining Uyghurlargha élip barghan irqiy qirghinchiliq jinayetlirini pütünley inkar qilmaqta. 29-May küni xitayning zuwani bolghan “Yer shari waqit géziti” de “Amérika we gherb mishél bachélétke bésim ishlitip, xitayni qariliyalmaydu!” namliq bash maqale élan qilindi. Maqalide mishél bachélétning xitayni ziyaret qilishini gherb ellirining telep qilghanliqini, u bu qétimliq ziyaret jeryanida xitayda körgen we anglighanlirini biterep halda semimiylik bilen bayan qilghan bolsimu, emma amérika bashliq gherb ellirining mishél bachélétning bayanatidin guman qilghanliqini, shundaqla xitayni qarilaydighan yene bir munche “Yalghan ispatlarni oydurup chiqqan” liqini otturigha qoyghan.

Mezkur maqalide yene Uyghurlar heqqide ashkarilan'ghan “Shinjang saqchi höjjetliri” qatarliq barliq delil-ispatlarning yalghanliqi, amérika qatarliq gherb dunyasining “Xitaygha töhmet qiliwatqanliqi”, emma ré'alliqta bolsa amérika qatarliq bir qisim gherb döletlirining buni bahane qilip atalmish “Shinjang mesilisi” ni kötürüp chiqiwatqanliqi tilgha élin'ghan. Maqalide yene amérika bashliq gherb ellirining xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige a'it atalmish “Polattek ispat” larni yasap chiqip, kishilerni ishendürmekchi boliwatqanliqini, yéqinqi bir qanche yildin buyan washin'gitonning pütkül gherb dunyasigha bash bolup, atalmish “Ghayiplar tizimliki” ni oydurup chiqarghanliqini, gherb taratqulirining atalmish “Lagér shahitliri” ning hékayilirige asaslinip, “Irqiy qirghinchiliq”, “Mejburiy emgek” heqqide qorqunchluq “Saxta hékaye” lerni toqup chiqiwatqanliqini, halbuki, gherb taratqulirining bu xil yalghanchiliqning asanla ashkara bolup qalidighanliqini, shinjanggha bérip baqqan herqandaq kishining amérika we gherbning shinjang toghrisidiki epsanilirining qip-qizil bimenilik ikenlikini körüp yételeydighanliqini otturigha qoyghan.

Maqalide yene mishél bachélétning xitay ziyariti dawamida xitayning kishilik hoquq weziyitini öz közi bilen körüsh, chüshinish pursitige érishkenlikini, bachélétning xitay hökümiti uzun yillardin buyan élip bériwatqan namratliqni yiltizidin tügitish xizmetlirige yuqiri baha bergenlikini sherhiyligen. Uningdin bashqa mishél bachélétning xitayning térorluq we esebiylikke qarshi turush téma qilin'ghan chong tiptiki körgezmisini körgenliki, Uyghurlar we bir qisim mutexessisler bilen biwaste uchriship, söhbetlishish pursitige érishkenlikini, mishél bachélétningmu bu heqtiki bayanatida mezkur uchrishishning nazarettin mustesna halda élip bérilghanliqini tilgha alghanliqini alahide tekitligen.

Yighip éytqanda, mezkur maqalide mishél bachélétning xitay ziyariti arqiliq Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqqa uchrimighanliqini tashqiy dunyagha mundaq ikki noqtidin ispatlimaqchi bolghan. Biri, Uyghurlarning lagérlargha qamilishi xitayning Uyghurlargha qarshi irqiy qirghinchiliq élip barmaqchi ikenlikidin bolmastin, belki diniy esebiylik we térorluqni yoqitishni meqset qilghanliqidin bolghanmish؛ yene biri, Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi tashqiy dunyada éytiliwatqandek qorqunchluq bolmastin, belki herqandaq kishining Uyghurlar bilen erkin, cheklimisiz söhbetlishish imkanining barliqi mishél bachélétning mezkur ziyariti dawamida delillen'genmish.

Derweqe, mishél bachélétning mezkur ziyartini xitay hökümiti yoquriqidek xulasilesh arqiliq, Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitini pütünley inkar qilghan. Shundaqla mishél bachélétning xitay ziyaritidin kéyin élan qilghan bayanati arqiliq, Uyghur irqiy qirghinchiliqining gherbning oyuni ikenlikidek bir keng kölemlik siyasiy teshwiqatni bashliwetken.

Musulman we türk dunyasidin gherbke qarshi paydilinish

Uyghur irqiy qirghinchiliqigha da'ir ispatlarning dunyagha ashkarilinishi bilen, pütkül dunyaning diqqiti 2019-yilliridin buyan xitaygha buralghan idi. Gerche korona wirusi we ukra'ina urushigha oxshash dunya xaraktérliq chong weqeler yüz bérip, dunyaning diqqiti xitaydin biraqla wirus we urush mesililirige buralghandek qilsimu, mahiyette amérika bashliq gherb dunyasi xitaydin ibaret dunyawiy apetning wirus we urushtinmu xeterlik ikenlikini héchqachan estin chiqarghini yoq. Chünki “Ash bergen'ge mush béridighan” xitaydek rezil bir döletning nöwiti kelse, dunyani urush we késellik wehimisidinmu qorqunuchluq balayi-apetke élip baridighanliqini ular axiri chüshinip yetti.

1980-Yillarda atalmish “Islahat we ishikni échiwétish” siyasitini yolgha qoyup, gherb dunyasining ishenchisige érishiwalghan xitay, taki Uyghur irqiy qirghinchiliqi mesilisi dunyagha ashkara bolghan'gha qeder, dunya jama'iti arisida “Parlaq istiqbalgha ige büyük bir dölet” dégen obrazni asasen shekillendürüp bolghanidi. Bolupmu shi jinping textke chiqqandin kéyinki “Yéngi yipek yoli qurulushi”, “Bir belwagh, bir yol” istratégiyesi, “Yer shari ortaq gewdisi berpa qilish” idiyesi qatarliq bir yürüsh atalmish “Ulughwar pilan” larning xitay teripidin yolgha qoyulushi, xelq'arani xitayning qudret tapqanliqidek heqiqetke ishendürüpmu qoyghanidi. Halbuki, ikkinchi dunya urushidiki yehudiylar chong qirghinchiliqidin kéyin, xitaydin ibaret bu “Istiqballiq sherq döliti” de yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq, dunyaning xitaygha bolghan qarishida pütünley özgirish yasidi. Yeni xitay bilen gherb arisidiki bügünki toqunushni del ikkinchi qétimliq “Soghuq munasiwetler urushi” ning bashlinishi dep qarash tamamen mumkin. Chünki xitay bilen amérika bashliq gherb dunyasi arisidiki bügünki ziddiyet, tarixtiki sabiq sowét ittipaqi bilen amérika arisidikige oxshashla idé'ologiyelik toqunush derijisige bérip yetti. Xitaymu del bu noqtini éniq chüshen'gini üchün, musulman dunyasini amérika bashliq gherb dunyasigha qarshi qollinishta qilche boshiship qalmidi. Téxi yéqindila pütkül musulman dunyasida tonulghan islam alimi, peylasop sheyx imran hüseyinning Uyghurlar heqqide sözligen sepsetiliri keng tarqilip, Uyghurlarning qattiq ghezipini qozghidi. Sheyx imran hüseyin gerche tonulghan islam alimi bolsimu, emma uning amérika bashliq gherb dunyasigha bolghan qarashliri seweblik, xitayning Uyghur irqiy qirghinchiliqini yoqqa chiqirish teshwiqatlirigha hemdemde bolghanidi. Buninggha oxshash misallar nöwette heqiqetenmu köplep otturigha chiqmaqta. Chünki Uyghur irqiy qirghinchliqi dunyagha tonulghandin buyan, musulman we türk dunyasining xitay bilen bolghan siyasiy we iqtisadiy alaqilirida chékinish turmaq, eksiye ilgirlesh köp boldi. Musulmanlar dunyasi “Amérika düshmenliki” keltürüp chiqarghan tarixiy we siyasiy tügünler tüpeylidin “Uyghur irqiy qirghinchiliqi amérikaning oyuni” dégendek bir ortaq tonushta téngirqap turmaqta. Ularning xitayni xewp dep qarimastin, eksiche xitaygha héssidashliq qilishi, hetta b d t kishilik hoquq kéngishide élip bérilghan Uyghur irqiy qirghinchiliqi mesiliside xitayni birdek qollishi, buning ispatidur.

Nawada yérim esiridin köprek dawam qilghan we musulmanlar dunyasini éghir talapetke uchratqan soghuq munasiwetler urushi, bügün xitay seweblik qayta yüz berginide, bu urushta bedel töleydighanlar burunqigha oxshashla yenila musulmanlar dunyasi bolidu. Eger pütkül musulmanlar dunyasi bu gheplet uyqudin oyghinip, özlirining diniy qérindashlirining teripide turmisa, Uyghur irqiy qirghinchiliqini dunya jama'itining arlishishi bilen toxtitish we Uyghurlarning kélechikini qutquzush ishi mölcherlesh qiyin bolghan bir mesilige aylinip qalidu.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.