Хитай тордашлириниң уйғур мусулманлириға қилған һуҗуми хитайниң "милләтләр иттипақлиқи" сияситигә бузғунчилиқ қилған

Мухбиримиз әркин
2017-02-27
Share
xitay-internet-305.png Хитай интирнет абонитлири
AFP

Дунядики нопузлуқ кишилик һоқуқ органлиридин бири болған кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 26‏-феврал мақалә елан қилип, иҗтимаий таратқулардики хитай тордашлириниң мусулман уйғурларға қаратқан һуҗуми хитайниң һөкүмитиниң "милләтләр иттипақлиқи"ни алға сүрүш пиланиға бузғунчилиқ қиливатқанлиқини илгири сүрди.

Мәзкур тәшкилатниң тәтқиқатчиси мая ваң қәләмгә алған мақалида, хитайниң "җяңнән астанә хәвәрләр гезити" ториниң пикир мунбиридә қозғалған гума пичақлиқ һуҗуми һәққидики муназирә алаһидә тилға елинған. Мақалидә қәйт қилишичә, мәзкур мунбәрдики муназиридә уйғурлар кәмситиш, тәһдит вә һақарәт нишаниға айлинип қалған.

Мақалидә, хитай һөкүмити аз санлиқ милләтләр районлиридики чәклимә "милләтләр инақлиқи"ни қоғдаштики тәдбир, дәп қарисиму, бирақ бу тәдбирниң милләтләр мунасивитини өткүрләштүриватқанлиқини билдүргән.

Хәлқара ахбарат әркинлик тәшкилатлириниң қаришичә, бу әһвални хитай тордашлириниң пәрқлиқ учурлардин пайдилиниш имканийитиниң наһайити чәклик болуши, пәқәт хитай һөкүмәт ахбаратиниң бир тәрәплимилик учурлириға тайинип қелиши кәлтүрүп чиқарған.

Мәркизи фирансийәдики чеграсиз мухбирлар тәшкилатиниң асия ишлар директори бенҗамин исмаил (бәнҗамин исмаил)мундақ дәйду: "әгәр чәтәл ахбарати чәкләнсә, хитай ахбарати даириләр тәрипидин қаттиқ контрол қилинса, бу әлвәттә хитай тордашлириниң милләтчилик тәшвиқ қилинған учурлар, бир тәрәплимилик тәрәпдар учурлар вә һәтта тәшвиқат характерлик хата учурлар асаслиқи мәнбәси болуп қалиду. Нәтиҗидә, улар (уйғур) вәзийитигә баһа бәргәндә улар буни өзиниң асаслиқ учур мәнбәси қилиду".

Бенҗамин исмаилниң қәйт қилишичә, хитай һөкүмити уйғур районида пәрқлиқ пикир еқимлириниң оттуриға чиқишини контрол қилиш үчүн райондики хитайларға милләтчилик туйғусини сиңдүрүп кәлгән.

Бенҗамин исмаил мундақ дәйду: "хитай компартийиси шинҗаңда йүз бәргән вәқәләрни сәвәб қилип көрситип, өз пуқралиридики наразилиқ вә милләтчилик туйғулирини күчәйтип кәлди. Бу арқилиқ һеч болмиса көп хиллиқни, көп хил пикир еқимлирини вә реаллиққа болған көп хил чүшәнчиләрни тосуп кәлди. Журналистларниң шинҗаңдики вәзийәткә даир өз чүшәнчилирини оттуриға қоюши мумкин әмәс. Шуңа, һөкүмәт контролидики ахбарат васитилири райондики вәқәләрни хәвәр қилғанда у чоқум һөкүмәтниң сиясий сизиқини бойлап меңиши, йәни һөкүмәтниң мәсул органлири тәрипидин бекитилгән сиясий линийидә меңиши керәк".

Бу йил 14‏-феврал хотәнниң гума наһийисидә йүз бәргән пичақлиқ һуҗумда 3 нәпәр һуҗумчини өз ичигә алған 8 адәм өлгән. Хитай һөкүмити мәзкур вәқәни дәрһал хәвәр қилған болсиму, бирақ вәқәниң тәпсилати һәққидә һечқандақ мәлумат бәрмигән. Шуниң билән биргә, кишиләрниң торда бу вәқәни муназирә қилишини чәклигән.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси мая ваңниң қәйт қилишичә, хитайда пәқәт "җяңнән астанә хәвәрләр гезити" ла өзиниң торини кишиләрниң пикир йезишиға вә вәқәни муназирә қилишиға ечип бәргән.
Бәзи хитай мутәхәссислириниң қаришичә, хитай һөкүмити һәқиқәтән бу хил вәқәләрниң уйғур -хитай мунасивитини техиму кәскинләштүрүп, вәзийәтниң контролдин чиқип кетишидин әндишә қилидикән.

Америка худсон институтиниң тәтқиқатчиси доктор хән лйәнчав: "бейҗиң һөкүмити бу хил вәқәләрни кәң хәвәр қилип, хитай-уйғур оттурисидики зиддийәтни техиму өткүрләштүриветишидин, вәзийәтниң контролдин чиқип кетишидин қорқиду. Мениңчә күнмиң пойиз истансиси вәқәсидин кейин, у бу хил вәқәләрни хупиянә бир тәрәп қилип, имканийәтниң баричә йоғантмаслиққа урунуп кәлди. Мениңчә улар бу вәқәләрни хитай-уйғур оттурисидики мәсилигә айлинип, омумий йүзлүк бир иҗтимаий муқимсизлиқ кәлтүрүп чиқиришидин қорқти. Бу қетим униң мәзкур вәқәни контрол қилиштиму мушуни ойлашқан, дәп қараймән", деди.

Хән лйәнчавниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу хил вәқәләргә даир учурларни контрол қилишидики йәнә бир сәвәб, әгәр бундақ вәқәләр хитай аманлиқ күчлирини һуҗум нишани қилған болса, бу уйғурларниң зораванлиқ һуҗумини хитай пуқралириниң нәзиридә қанунлаштуруп қойиду, дәп әнсирәйдикән.

Бирақ доктор хән лйәнчав йәнә, хитай һөкүмити "милләтләр иттипақлиқи"ни қоғдашни баһанә қилип, учурларни қаттиқ контрол қилсиму, әмма униң хитай һөкүмити күткән нәтиҗә бәрмәйватқанлиқи, бәлки буниң зиддийәтни техиму өткүрләштүриватқанлиқини билдүрди.

Лйәнчав мундақ дәйду: "мениңчә бу қараш тоғра. Чүнки, у бу вәқәләрни таллап хәвәр қилип кәлди. У, бу вәқәләр немишқа йүз бериду, улар немишқа һуҗум қилиду, уйғурларниң ичидики бу кишиләр немишқа бу тәвәккүлчиликни қилиду, дегән соалларниң һәқиқий сәвәбини мүҗимәлләштүрүп кәлди. Улар бу вәқәләрниң өзигә пайдилиқ нуқтилирини таллап берип кәлди. Нәтиҗидә бу,милләтләр оттурисидики һаҗәтсиз бәзи кәйпиятларниң пәйда болушиға сәвәб болди. Арқидинла пүтүн уйғур миллитини йоқитиш, дегәндәк интайин хата радикал сөзләрниң йезилишини кәлтүрүп чиқарди., бу (хитай һөкүмитиниң) ахбарат васитилириниң хәвәрлирини контрол қилиши кәлтүрүп чиқарған бир ақивәт. Хитай һөкүмити вәқәни таллап хәвәр қилип җамаәт пикрини йетәклимәкчи болған болсиму, әмма бу, у ойлиған нәтиҗә бәрмиди.

Чүнки, сөз әркинлики болмиған, һәқиқий әһвални ашкарилашқа болмайдиған бир дөләттә, хәлқ аммисини наһайити асан қаймуқтуруп, уларни башқа бир хил радикаллиққа йетәклигили болиду".

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң торидики мақалида қәйт қилишичә, "җяңнән астанә хәвәрләр гезити" торидики мунбәргә пикир язған тордашларниң мутләқ көп қисим хәтәрлик, һақарәт характерлик, ислам билән террорлуқ охшаш, дәйдиған пикирләрни қалдурған.

Бәзиләр һөкүмәт даирилирини аз санлиқ милләтләргә ян бесиш, мусулманларни наһәқ қоғдаш билән тәнқидләп, уйғурларни коллектип җазалашни, "террорчиларниң аилә тавабиатини қошуп өлтүрүш"ни, "пүтүн уйғур миллитини бирдәк қирип ташлаш"ни, пүтүн мәсчитләрни чеқип ташлашни оттуриға қойған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт