Хорлиниватқан “нәсирдин әпәнди” образи

Обзорчимиз нәвбаһар
2022.06.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Нәсридин әпәндиниң тарихий шәхс яки хәлқ әдәбиятидики ғайиви образ икәнлики тоғрисда хәлқарада охшашмиған қарашлар мәвҗут болуп, һәтта нәсридин әпәнди ләтипилири тарқалған кәң җуғрапийәдики хәлқләр уни өз юртида яшиған данишмән дәп қарап кәлгән, шундақла хоҗа нәсирдин әпәнди һәр қайси әл хәлқлириниң қәлбидә өлмәс бәдиий образ яратқан.

Шаңхәйдә ишләнгән бир картон филим елани.
Шаңхәйдә ишләнгән бир картон филим елани.
wangyi.net

Уйғур хәлқи нәсирдин әпәндини һазир җаваб сөз сәнәткари, өткүр пикирлик данишмән дәп билиду. Нәсирдин әпәнди ләтипилири чоңқур пәлсәпивий пикиргә игә болуп, һәққанийәт, адиллиқни тәшәббус қилиду, инсан тәбиитидики болмиғур илләтләрни қамчилайду. Нәсирдин әпәнди ләтипилири ярқин образчанлиққа игә болуп, уйғур хәлқиниң узақ тарихтин давамлишип келиватқан әхлақ мизанлири, қиммәт қариши, өрп-адити, диний етиқади вә сиясий көзқарашлири наһайити ярқин әкс әттүрүлгән. Ләтипиләрдә йәнә уйғурларниң нурғунлиған фолклор адәтлири, диний адәтлири вә маддий турмуш адәтлири тәсвирләнгән болуп, бу мәнидин ейтқанда нәсирдин әпәнди ләтипилирини уйғур фолклор мәктипи дейишкиму болиду.

Әпсуски, узун йиллардин буян хитай даирилири уйғур хәлқ еғиз әдәбиятиниң җәвһири болған нәсирдин әпәнди образини халиғанчә аяғ-асти қилип, өзлириниң сиясий вә иқтисадий мәнпәәтлирини ишқа ашурушта пайдилинип кәлмәктә.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити қәшқәр конашәһәр наһийәсигә “әпәнди шәһәрчиси” (Apandiland) дәп аталған чоң типтики бир көңүл ечиш бағчиси салдурған. Бу бағчә дарвазлиқ сәһниси, ат миниш мәйдани, базар вә бағчә қатарлиқ бирқанчә қисимлардин тәркип тапқан. Бу бағчә уйғур мәдәнийити вә униң ярқин өрнәклирини асасий тема қилған һалда хәлқарадики дисней бағчисиға охшитип ясалған. Бағчиниң биринчи басқучлуқ қурулуши 2015-пүткән болуп, гуаңдоң өлкисиниң иқтисадий ярдими билән, иккинчи басқучлуқ қурулуши нәсирдин әпәнди картон шәһәрчиси болуп, шаңхәй “бир бәлвағ бир йол” қурулушиниң мәблиғи билән селинип, 2016-йилидин башлап авамға ечиветилгән.

Хитай қурған “нәсирдин әпәнди шәһәрчиси”.
Хитай қурған “нәсирдин әпәнди шәһәрчиси”.
Bbaidu

Хитайниң “нәсирдин әпәнди шәһәрчиси” ни қурушиниң маһийити қандақтур уйғурларниң тарихий әпсанә-ривайәтлири, чөчәк-ләтипилири яки дарвазлиқни өз ичигә алған әнәнивий тәнтәрбийә паалийәтлиригә сәһнә һазирлаш болмастин, бәлки уйғур мәдәнийитиниң надир үлгилирини хитайларниң ейтими вә қиммәт қариши бойичә шәрһийләп, саяһәтчиләргә бурмилап көргәзмә қилиш иди.

1957-Йилидин етибарән “нәсирдин әпәнди” һәққидики һекайәтләр хитай тилиға тәрҗимә қилинип, тонуштурулушқа башлиған, шундин буян “нәсирдин әпәнди ләтипилири” илгири-ахир болуп бирқанчә қетим хитай тилида нәшр қилинған. 2000-Йиллири “нәсирдин әпәнди ләтипилиридин талланма” намлиқ алтә томлуқ китабму хитай тилида нәшр қилинған. Нәшрият саһәсидин башқа, нәсирдин әпәнди образи йәнә хитайлар тәрипидин түрлүк саһәләрдә һәҗивийләштүрүлүп қоллинишқа башлиған. Һәтта нәсирдин әпәнди образи “әпәнди мәһсулатлири” қизғинлиқини мәйданға кәлтүрүп, аталмиш “шинҗаң мәдәнийәт санаити тәрәққиятиға йеңи тәпәккур ата қилиш” шуари билән кәң тәшвиқат қилинмақта. Мәсилән, йемәклик саһәсидә хитайниң ичкий өлкилиридики ашхана-рестуранлар, мәһсулат намлири, маркилар, шундақла ораш-қачилаш ишлирида нәсирдин әпәнди образ вәкили қилинип, хитай содигәрлири вә ширкәтлириниң нам чиқиришиға һәмдә тиҗаритини ронақ тапқузушиға дәсмайә қилинип кәлмәктә.

Қуруқ йәл-йемиш елан тахтилиридики нәсирдин әпәнди образи.
Қуруқ йәл-йемиш елан тахтилиридики нәсирдин әпәнди образи.
liutuwang.net

Униңдин башқа, син филимлири вә картон филим саһәсидиму әпәнди тема қилинған серийәлик филимлар өзгичә түс яритип, хитай ширкәтлиригә зор иқтисадий қиммәт елип кәлгән, шундақла хитай мәдәнийәт базиридики әң җәлпкар темиларға айланған. Нәсирдин әпәнди тема қилинған музикилиқ тиятир, балилар операси қатарлиқлар дөләтлик тиятирханиларда хитай артистлириға уйғурчә кийим-кечәк кийдүрүлүп вә уйғурчә декоратсийәләр ясилип ойналған вә бу әсәрләр хитай дөләтлик телевизийәлиридиму көрүрмәнләргә кәң тәшвиқ қилинип қоюлған. Хитай даирилири йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвағ қурулушида, “шинҗаңниң мәдәнийәт кәспини зор күч билән тәрәққий қилдуруш йошурун күчкә вә истиқбалға игә. Бу җәһәттә әпәнди образи мәдәнийәт кәспини тәрәққий қилдуруштики муһим қанал” дәп җар селип кәлмәктә.

Йеқинқи йиллардин буян, хитайда нәсирдин әпәнди образи мақал-тәмсил, әқлийә сөзләр вә деһқанларни тема қилған рәсимләр билән бир гәвдиләштүрүлүп, “бизниң қиммәт қарашлиримиз” дегән намдики тәшвиқат еланлириға мәзмун қилинмақта. Бу хилдики тәшвиқат еланлири радийо-телевизийәр, иҗтимаий алақә супилири вә гезит-журналларни қаплап, қизиқ нуқтиға айланмақта. Аталмиш шинҗаң уйғур аптоном районлуқ мәдәнийәт назарити билән шинҗаң телевизийә истансиси ишлигән “бизниң қиммәт қарашлиримиз” намлиқ әпәнди образини асас қилған тәшвиқат еланлири “вәтәнни, юртни сөйүш”, “әмгәкни, иттипақлиқни сөйүш”, “сәмимий, ишәнчлик болуш” қатарлиқ темиларни өз ичигә алған.

Нәсирдин әпәнди тәшвиқат еланлири.
Нәсирдин әпәнди тәшвиқат еланлири.
sohu.net

Шуниси ениқки, бу тәшвиқат еланлириниң түп йетәкчи идийәси аталмиш “милләтләр иттипақлиқи” ни тәрғип қилиш, уйғур мәдәнийитиниң аталмиш “җуңхуа мәдәнийити” ниң айрилмас бир парчиси икәнликини тәшвиқ қилиш иди.

Әслидә нәсирдин әпәнди образи уйғур хәлқиниң миллий характери, қиммәт қарашлири вә өзигә хас писхикисини өзидә муҗәссәмлигән бир образ иди. Һалбуки, юқирида тилға елинған әсәр яки мәһсулатларда яритилған нәсирдин әпәнди образи пүтүнләй нәсирдин әпәндиниң әсли образини хүнүкләштүргән вә бурмилиған болуп, униңға хитайчә тәпәккур вә қиммәт қарашларниң пәрдазлири сиңдүрүлгән. Хитайлар яратқан нәсиридин әпәнди образи уйғурларниң әхлақ қариши, қиммәт қариши вә тил алаһидиликлирини пүтүнләй чәткә қаққан һалда, хитайлар вә хитай дөлитиниң қиммәт қариши һәмдә хитай компартийәниң сиясий өлчәмлиригә маслаштурулуп, яритилған.

Нәсирдин әпәнди образиниң хорлиниши вә бурмилиниши, хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң типик мисаллиридин бири болуп, бу худди “хитайчә ислам” яки “шинҗаңчә ислам” дегәндәк, нәсирдин әпәндиниң әсли образиға хитай қиммәт қарашлириниң йепинчиси кийдүрүлүп, уни “хитайчә нәсирдин әпәнди” гә айландурушқа урунуштин башқа нәрсә әмәс.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.