Qazaqistan parlaméntliq - prézidéntliq dölet bashqurush tüzülmisige ötmekchi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2014-11-28
Share
qazaqistan-saylam.jpg Saylighuchilar awazlirining 95% ige ige bolghan qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf özini qollighuchilargha rehmitini bildürdi. 2011-Yili 4-aprél.
AFP


Kéyinki waqitlarda qazaqistanning her xil axbarat agéntliqliri, mutexessisliri, jama'etchiliki arisida memliketlik bashqurush sheklining kélechekte qandaq bolidighanliqi heqqide bes - munaziriler kücheymekte.

Yéqinda qazaqistanning bir qatar axbarat agéntliqlirida "Mutexessisler: nazarbayéf yéltsinning yoli bilen mangmaydu" namliq maqale élan qilinip, uningda qazaqistanning kélechekte prézidéntliq bashqurushtin parlaméntliq - prézidéntliq bashqurush sheklige ötüsh mesilisi heqqide mutexesssilerning pikir - texminliri otturigha qoyulghan. Uningdiki melumatlargha qarighanda, qazaqistan jumhuriyiti sénatining re'isi qasim jomart toqayéf yéqinda bolup ötken "Prézidént. Parlamént. Birlishish" namliq xelq'ara ilmiy muhakime yighinida sözge chiqip, qazaqistanda prézidéntliq bashqurushtin parlaméntliq - prézidéntliq bashqurush sheklige köchüshning bashlan'ghanliqini bildürdi. Amma bashqurush sheklining özgiridighanliqi munasiwiti bilen döletning asasiy qanunidiki éniq islahatlar heqqide q. Toqayéf héch nerse éytmighan. "Shundaq bolsimu bu bildürüshni, - déyilidu mezkur maqalide, - jem'iyetning qazaqistandiki parlamént rolining peydin - pey ösüp, prézidéntliq hoquqlarning qisqirishigha jawab qayturushining birinchi siniqi dep hésablashqa bolidu."

Q. Toqayéf prézidéntliq bashqurush shekli arqisida, shexsen n. Nazarbayéfning tarixiy shexs, keng da'iridiki siyasetchi süpitide élip barghan dana siyasiti netijiside qazaqistanning dunyawiy iqtisadiy krizislargha qarimay, bir qatar siyasiy we iqtisadiy islahatlarni muwappeqiyetlik emelge ashurghanliqini, elde démokratiye, milletler ara razimenlik, ijtima'iy xatirjemlik we bashqimu qedriyetlerning birinchi orun'gha chiqqanliqini alahide tekitlep, mundaq dégen idi: "Küchlük prézidént - abroyluq parlamént - hésab béridighan hökümet" qa'idisi boyiche parlaméntliq - prézidéntliq bashqurush sheklige peydin - pey ötüsh bashlandi. Bir qatar memliketlerning tejribisi körsetkendek, shertlik halda arilash, yaki murekkep dep atashqa bolidighan mundaq sistéma memliketlik bashqurushning yuqiri netijidarliqini we puxtiliqini teminleydu." u shundaqla ijtima'iy - siyasiy utuqlarning, ichki siyasiy muqimliqni we bixeterlikni mustehkemleshning peqet siyasiy sistéma shekligila emes, belki döletni sapaliq bashqurushqimu baghliq ikenlikini otturigha qoydi.

Musteqil döletler hemkarliqi elliri institutining ottura asiya we qazaqistan bölümining bashliqi andréy grozin qazaqistanning yéngi bashqurush sheklige ötüshtin besh yil ilgiri asasiy qanun islahatlirini bashlishi kéreklikini, prézidéntliq - parlaméntliq bashqurush sheklining peqet merkiziy asiyadila emes, belki yawropa elliridimu puxta bolmaywatqanliqini, parlaméntliq bashqurushta heqiqiy partiyilik riqabetchilikning bolush shertlikini ilgiri sürdi. Emdi "Aspanda'u ilmiy - bilim fondi" ning wekili érkin irghaliyéf bolsa, prézidéntliq - parlaméntliq siyasiy sistémigha ötüshning alliqachan piship yétilgenlikini, hetta uning waqtining ötüp bolghanliqini, q. Toqayéfning ötkünchi dewr bashqurghuchisigha layiq namzat bolalaydighanliqini bildürdi.

Siyasetshunas andréy chébotaryéfning pikriche, q.Toqayéfning mezkur bildürüshi ikki meqsetni közleydu. Birinchidin, bu bildürüshni prézidéntliq bashqurush sistémisi üchün hazirqi da'irilerni tenqid qilip kéliwatqan öktichilerge jawab süpitide qobul qilishqa bolidu. Ikkinchidin, bu bildürüsh yuqiridin chüshken bolup, jemiyet we mutexesssilerning pikrini bilish meqsitide toqayéf teripidin mexsus izhar qilin'ghan bolushi mumkin iken.

Bügünki künde qazaqistanda heriket qiliwatqan siyasiy partiyilerning ichide "Nur otan" partiyisi eng ammiwi partiyilerning biri bolup, uni memliket prézidénti bashqurup kelmekte. Qazaqistanda mezkur partiyige riqabetchi süpitide öktichi partiyiler mewjütmu?

Bu so'allargha jawab élish meqsitide biz "Altérnatiwa" muhim tetqiqatlar merkizining mudiri andréy chébotaryéfqa muraji'et qilghinimizda u mundaq dédi:

- Bizde öktichiler bar, amma ular halsiz we aktip emes. Bizde ikki öktichi partiye resmiy royxettin ötken bolup, bu gheziz aldamjarof rehberlikidiki qazaqistan kommunistik partiyisi we jarmaxan tuyaqbay rehberlikidiki omumiy milliy sotsyal - démokratik partiyisi. Emeliyatte kommunistik partiyining pa'aliyiti ötken yildin bashlap pütünley körünmeydu, belkim bu teshkiliy ishlargha serp qilishqa tégishlik bolghan xirajetning yoqluqidin bolush kérek. Emdi omumiy milliy sotsyal - démokratik partiyisi may éyida elni xelqqe qayturush heqqide jem'iyetlik - puqraliq yighini ötküzgen idi. Buningdin tashqiri yene bezi shexslerdin terkib tapqan guruppilar hem köpinche emirjan qosanofqa oxshash ayrim siyasetchilermu, milletchi, wetenperwerlik köz qarishidiki shexslermu, heriketlermu bar, lékin ular birikmey, belki tarqaq halda heriket qilmaqta. Shunglashqa bizde öktichiler dégendek bir küchke ige emes.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet