Қазақистанлиқ анализчилар уйғур ели вәзийитиниң яманлашқанлиқини билдүрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2014.07.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-qoralliq-saqchi-urumqi-kocha-305 Бүгүн, 13 - ийул, үрүмчидә 2 уйғурни етип өлтүргән вә бирини йариландурған нәқ мәйданни сақлап турған 2 хитай сақчиси.
AFP Photo

Ахбарат васитилири вә анализчиларниң қаришичә, 2009 - йилидики “үрүмчи вәқәси” дин кейин уйғур елидики иҗтимаий, сиясий вәзийәт йәниму кәскинләшкән. Болупму йеқини бир нәччә йил мабәйнидә уйғур елиниң һәр қайси җайлирида йүз бериватқан қанлиқ вәқәләр буниң ярқин испати икән.

Қазақистанлиқ анализчиларму юқириқи нуқтини дәлиллиди вә уйғур ели вәзийитиниң яманлашқанлиқини билдүрди.

Әнә шу вәқәләрниң келип чиқишиға немә сәвәб болуватиду? 2009 - йилдин бери хитай һөкүмитиниң уйғур елидики сиясити өзгәрдиму? у әлдә йүз бериватқан қанлиқ вәқәләр һәқиқәтән террорлуқ һәрикәтлириму, яки өз һоқуқлирини һимайә қилиш үчүн елип бериливатқан күрәшму? уларниң келип - чиқиш сәвәблири немидә? дегәнгә охшаш соаллар анализчиларниң диққәт мәркизидә болуватмақта.

Биз шу мәсилиләрни чөридигән асаста, қазақистанлиқ сиясәтшунаслардин қәһриман ғоҗамбәрди, константин сиройеҗкин вә ғалим агелеуофлар билән сөһбәт өткүздуқ.

Қәһриман ғоҗамбәрди 2009 - йилдин буян хитай даирилириниң уйғур елидики сияситиниң иҗабийлиққа әмәс, бәлки сәлбий тәрәпкә қарап өзгәргәнликини тәкитләп, мундақ деди: мәсилән, сиясий қанун даирисидә қарайдиған болсақ, хитайниң қанунлири уйғуристанда қилчә иҗра қилинмайду. Униң үстигә кейинки вақитта қанунсиз етиш,, тутуш, қамаш күндин - күнгә күчийип кетиватиду. Пәқәт кейинки алтә айниң ичидә бәш қетим аммиви сот болуп, 350тин ошуқ бигунаһ адәм сотлинип, униң он үчи етилип кәтти, йигирмидин ошуқ адәмгә өлүм җазаси берилди. Бу кейинки үч - төт йилниң ичидә болмиған дәһшәтлик вәқәләрдур. Мушуниң өзи сиясий қанун саһәсидә һеч қандақ бир яхшилиққа қарап өзгиришниң йоқ икәнликини көрситиду. Әксичә, бу дөләт террорчилиқи, шундақ десәк дурус болиду, күчәймәктә.

Қәһриман ғоҗамбәрди шундақла мәдәний - маарип, иҗтимаий, диний саһәләрдиму уйғур вә башқа милләтләргиму қарши мәмликәт даирисидә кәмситишләрниң болуватқанлиқини, уйғур елиниң иқтисадий җәһәттинму әнә шундақ әһвални көрүшкә болидиғанлиқини илгири сүрди.

Константин сиройеҗкин уйғур елиниң бүгүнки иҗтимаий, сиясий вәзийитигә тохтилип, мундақ деди: әгәр мундақ қарайдиған болсақ, вәзийәт хели кәскин. Шинҗаңдики террорлуққа қарши туруш һәрикитиниң башлинишиму тасадипий болмиди. Әгәр хитай ахбарат васитисигә ишинидиған болсақ, бу һәрикәт тохтиди, амма көпчилик бу һәрикәтниң һазирчә техи давам қиливатқанлиқидин шикайәт қилмақта.

К. Сиройеҗкин у уйғур елидики қанлиқ вәқәләрниң келип чиқиш сәвәблирини атап көрситип, мундақ деди: буниң сәвәблири хели көп. Шу җүмлидин иҗтимаий, иқтисадий ислаһатларни елип бериштики бәзи тәңсизликләр. Бу һәқиқәтниму бир пакит. Мән шинҗаңниң көплигән районлирида, җүмлидин униң җәнубий районлирида болдум. Җәнубта ислаһатлар пәқәт әмди башлиниватиду. Таримниң җәнубидики ақсу вилайитини алсақ, уни һәтта или - қазақ аптоном области яки санҗи аптоном райони, үрүмчи яки турпан билән селиштурушқиму болмайду. Ақсу вилайитиниң әтрапи һәммиси қумлуқ, йоллири интайин начар, деһқанчилиқ, чарвичилиқ қилишму қийин. Иккинчи сәвәб бу тарихий әпсаниләр. Улар интайин күчлүк. У йәрдики һәр бир адәмдин “бу йәрдә уйғуристан яки шәрқий түркистанниң болушини халамсән” дәп сорайдиған болсақ, һәр қайсиси “халаймән” дәп җаваб бериду. Һәқиқәтниму шундақ идийә бар. Үчинчидин, буниңға сәвәб болуватқан чәтәлдә қандақтур бир мувапиқлаштурулған мәркәз бар. Мундақ дәп ойлишимизға шу нәрсә сәвәб болдики, бу һәрикәтләрни “шәрқий түркистан ислам һәрикити” өз һөддисигә алди. Бу шинҗаңниң әмәс, бәлки чәтәлниң тәшкилатидур. Йәнә бир сәвәб бу, әлвәттә, наразилиқ. Мәсилән, билим елишта бәзи чәкләшләр бар. Оттура мәктәпни уйғур тилида тамамлиса, институтта бәрибир хитайчә оқушқа тоғра келиду. Алий оқуш орунлиридин пәқәт шинҗаң университетиниң педагогика институтида толуқ уйғур тилида оқушқа болиду, әмди техникилиқ саһәләрдә хитай тилида оқутулиду.

Ғалим агелеуоф уйғур елидики қаршилиқ һәрикәтлириниң барлиқини террорлуқ билән бағлаш әқилгә мувапиқ кәлмәйдиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: хитай сиясити көпинчә террорлуқ билән күрәшни өзиниң баш мәқсити сүпитидә бәлгиләп, буниң арқилиқ өз һәрикәтлирини ақлимақчи һәм өзлириниң миллий - азадлиқи үчүн күришиватқан уйғур миллитидики кишиләрни “террорчи” дәп қаримақта. Уларни уҗуқтурушта барлиқ күчлирини қолланмақта. Йәнә бир тәрәптин, уйғурлар өзлириниң көзқаришида бу пәқәт азадлиқ һәрикитила әмәс, бәлки шундақла өзлириниң кишилик һоқуқлири, әркинлики, баравәрлики үчүн күрәштур. Шуниң үчүн хитай даирилири өзлириниң кона сияситидин чекиниши лазим иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.