Хитайниң “қара” си сүркиливатқан қумулдики тарихий абидиләр

Ситокһолмдин обзорчимиз нәвбаһар тәйярлиди
2024.04.11
lapchuq-qedimiy-shehiri Лапчуқ қәдимий шәһири
baidu image

Йеқинқи йиллардин буян хитай даирилири “тәңритағ тори” , “шинҗаң гезити” қатарлиқ һөкүмәт таратқулирида қумул бостанлиқиға җайлашқан лапчуқ, барикөл вә ара түрк қатарлиқ қәдимий юртлардики тарихий ядикарлиқларни хитай мәнбәлик мәдәнийәткә бағлаш арқилиқ, уйғур мәдәнийитиниң муһим тәркибий қисми болған қумул райониниң йәрлик мәдәнийитигә қара сүркимәктә.

Буларниң ичидә қумулниң евирғол райониға җайлашқан лапчуқ қәдимий шәһиридики қәдимий қәбристанлиқ “мәмликәт бойичә алаһидә қоғдилидиған мәдәнийәт ядикарлиқи орни” дәп ройхәткә елинған. Хитай хәвәрлиридә билдүрүлүшичә, буниңдин бирқанчә йиллар бурун қумулдики лапчуқ қәдимий қәбристанлиқида нәччә онлиған қәдимки қәбрә излири байқалған. Хитай археологлири бу хил янту йоллуқ қәбриләр вә қәбриләрдә көрүлгән дәпнә адәтлирини һечқандақ пакит көрсәтмәйла “оттура түзләңликкә тәвә мәдәнийәт тәсири” ниң ипадиси дәп һөкүм чиқарған. Хитай һөкүмәт тарихчилири йәнә лапчуқ қәдимий шәһирини таң сулалиси вақтида тәсис қилинған наҗи наһийәсиниң орни болуши мумкин, дәп билҗирлиған. Хитай тарихчилири йәнә лапчуқ қәбристанлиқи һәққидә адәтләнгән сәпсәтилирини базарға селип, әйни вақитта таң сулалисиниң наҗи наһийәси тәвәликини үнүмлүк башқуруш үчүн, оттура түзләңликтин бир түркүм қәләмдар, әләмдарларни әвәткәнлики; улар өлгәндин кейин оттура түзләңликтики дәпнә адәтлири бойичә дәпнә қилинған болуши мумкинликини илгири сүргән.

Қумулниң қәдимий мәдәнийитигә қилинған йәнә пакитсиз билҗирлаш шуки, қумул тәвәсидин байқалғанлиқи илгири сүрүлгән аталмиш хитайчә хәт оюлған мәңгүташ абидилири “хән сулалиси дәвридә ғәрбий диярда хитай тили вә йезиқиниң омумлашқанлиқиниң испати болалайду” дәйдиған қара юмурниң оттуриға елип чиқилишидур. Хитай даирилири йәнә барикөл районидин чиң сулалиси әскәрлиригә аит болған һәрбий базиниң мукәммәл излириниң байқалғанлиқи һәққидиму түрлүк хәвәр вә филимларни ишләп давраң салмақта.

2017-Йилдин буян хитай даирилириниң нурғун мәбләғ аҗритип, “шинҗаң әзәлдин хитайниң айрилмас бир парчиси” дегән сиясий тәшвиқатни аталмиш “археологийәлик дәлилләр” арқилиқ испатлашқа киришкәнлики бизгә натонуш әмәс. Хитай һөкүмити бу җәрянда тарим вадиси вә тәңритағ етикидики қәшқәр, хотән, ақсу, лопнур, җеминәй, нилқа, гучуң қатарлиқ җайлардики харабилик вә археологийәлик изларни хитай мәнбәлик тарихқа бағлаш арқилиқ, бу земинларда яшиған йәрлик хәлқләр қурған мустәқил ханлиқларни инкар қилиш вә уларниң уйғурлар билән болған тарихий беғини үзүветиш яки инкар қилиштәк васитиләрни қоллинип кәлгән иди.

Археологийәлик қезилмиларниң тәвәликигә һөкүм қилғанда, шу хил тарихий ядикарлиққа мунасивәтлик болған нурғун амилларға асасән тәхмин қилиниду яки хуласә чиқирилиду. Лапчуқ қәдимий шәһирини елип ейтсақ, шәһәрниң таң дәвридә бина қилинғанлиқи көз қариши әйни вақиттики тарихий чинлиқ вә иҗтимаий-күлтүрәл амилларни нәзәрдин сақит қилған асаста чиқирилған йәкүндур. Шуңа хитай даирилириниң бу хил көз қариши пут тирәп туралмайду. Әксичә лапчуқ қәдимий шәһири хитай йилнамилиридики таң сулалиси дәвридин хели бурунқи дәврләрдила қәдимки оттура асия инсан түркүмлири паалийәт елип барған земин иди. Униң үстигә “лапчуқ” сөзиму хитай мәнбәлик йәр-җай нами болмастин, бәлки қәдимки таримдики йәрлик хәлқләрниң тилидин кәлгән аталғу болуп, тилшунас мирсултан османов бу сөзниң әсли шәкли “напчуқ” иди, дегән қарашни илгири сүргән. Униң қаришичә, уйғур тилидики тавушларниң алмишиш қанунийити бойичә хәлқ тилида “н” тавушиниң орниға “л” тавуши алмишип “лапчуқ” болуп өзгәргән. Бу маралбешиниң қәдими нами болған “барчуқ” билән бир түрдики йәрлик топономийәлик аталғудур. Мәһмуд кашиғәриниң “диван луғәт-тит түрк” намлиқ қамус әсиридә қомул районидики қәдимий юртлардин “әлкә”, “напчуқ” қатарлиқ юртларниң исимлири учрайду. Тарихий хатириләр, тилшунаслиқ, топономийә билимлири вә фолклор һадисилири қатарлиқ көп тәрәпләрдин лапчуқниң хитай тарихчилири ейтқинидәк, таң сулалиси һөкүмдарлири бина қилған шәһәр әмәс икәнликини толуқ инкар қилишқа йетәрлик илмий пакит-испатлар һәм мәвҗут.

Мәшһур археолог аврел стәйин (Aurel Stein) 1906-1908-йиллири қумул-турпандики експедитсийә сәпиридә аратам вә лапчуқтин өткән вақтида, у җайлардики қәдимки будда ибадәтханилири вә мазарлириниң излирини байқиған иди. Аврел стәйин йәнә фирансийәлик тилшунас вә хитайшунас паул пеллиотниң (Paul Pelliot) “лапчуқ” ниң етимологийәси үстидә йеңи көз қарашларни йоруқлуққа чиқарғанлиқиниму тилға алған. Паул пеллиотниң көрситишичә, лапчуқ шәһириниң хитайчә материялларда наҗи дәп хатириләнгән җай икәнликигә қошулған, әмма бу шәһәрниң “таңнамә” дә хатириләнгән миладийә 630-йили бина қилинған таң сулалисиниң тармақ аймиқи дегән қарашқа нисбәтән тәнқидий пикрини билдүргән. Пеллиот бу шәһәрниң таң сулалиси тәрипидин әмәс, бәлки 6-әсирдә лоп райониға җайлашқан пишамшан бәгликидин көчүп кәлгән хәлқләрниң қумулниң ғәрбий җәнуби тәвәсидә бәрпа қилған шәһәр икәнликини оттуриға қойған. У йәнә илгирилигән һалда “лапчуқ” сөзиниң етимологийәсини тәһлил қилип, “лап” сөзиниң пишамшанниң йәрлик тилдики атилиши “лоп” сөзидин кәлгәнлики, андин түркий тилидики “чуқ” қошумчиси қошулуп “лапчуқ” дегән йәр наминиң пәйда болғанлиқини, бу сөзниң хитайчә аһаң тәрҗимиси дәл наҗи (Na-Chih) икәнликини шәрһлигән иди.

Лапчуқниң ғәрбидики будда ибадәтханиси харабилики, 1906-1908
Лапчуқниң ғәрбидики будда ибадәтханиси харабилики, 1906-1908
Аврел ситәйин, “серидия”

Бу һәқтә йәнә уйғур тили вә мәдәнийити тәтқиқатчиси, һазир тутқундики пирофессор арслан абдулламу қумулда сақлинип қалған қәдимки уйғур тили тәркиблири һәққидики илмий мақалисидә, “лапчуқ” сөзиниң етимологийәси үстидә мулаһизә йүргүзгән. У бу сөзиниң “лоплуқлар топлишип олтурақлашқан җай” дегән мәнини билдүридиғанлиқини илмий пакитлар арқилиқ изаһлиған. Лапчуқ тәвәсидә “ху” сөзи қошулуп келидиған җәмәт исимлири һазирғичә сақлинип қалған икән. “ху” сөзи “хур” ниң фонетикилиқ өзгиришидин шәкилләнгән болуп, уйғурларни көрситидикән. Шуңа бу районда ху иляс, ху абдувайит қатарлиқ исимлар мәвҗут икән. Арслан абдулланиң көз қариши пеллиотниң қаришини яндин қоллайдиған болуп, арслан абдулла “ху” сөзини лопнур вадисидин көчүп кәлгән лоплуқлар қумул шевисигә әкиргәнликини қияслашқа болиду, дәп қарайду.

Қумул атарамлиқ йәрлик кишиләр, 1906-1908
Қумул атарамлиқ йәрлик кишиләр, 1906-1908
Аврел ситәйин “сериндия”

Хитайларниң “лапчуқ қәбристанлиқида оттура түзләңлик мәдәнийити гәвдиләнгән” дәп давраң селишиму, әйни вақитта бу земинниң хитай сулалилириниң контроллуқида икәнликини испатлап берәлмәйду. Хитай тәзкирә хадимлири түзгән “қумул тәзкириси” қатарлиқ китабларда, “лапчуқ тәвәси хитайниң шәрқий хән, вей, җин сулалилири дәвридә ‛евирғол каһинбеги‚, ‛евирғол әмирләшкәрлири‚ дегәндәк намларда боз йәр ечип териқчилиқ қилидиған орунлар иди” дейилгән. Шундақла “лапчуқ әйни вақитта хитай сулалилириниң башқурушидики җай иди” дегән сәпсәтә илгири сүрүлгән. Һалбуки, хитай тәзкирә хадимлири юқириқидәк һәммә нәрсини хитай оттура түзләңликигә бағлайдиған һөкүмләрни чиқарсиму, һечқачан илим саһәсини қайил қилғудәк дәлил-пакит яки язма мәнбә көрситәлмигән.

Хитай тәшвиқат васитилиридә тарқалған қумулдин байқалған хитайчә хәтлик таш абидиләргә кәлсәк, илгири таң сулалиси һөкүмранлири идиқут ханлиқи билән даим қаршилишип турған. Бу җәрянда хитай сулалилири әскәрлири қумул қатарлиқ җайларда уруш қораллирини ясаш қатарлиқ паалийәтләрдә болған вә җәң ахирлашқанда төһпиләрни хатириләп абидиләрни оюп тикләп қойған. Таш абидиләр хитайлар ейтқинидәк, бу җайларда хитай тилиниң омумлашқанлиқиға қандақму испат болалисун? ! таш абидиләрму хитай даирилири ойдуруп чиқарған башқа ялғанларға охшашла хитайларниң қумул мәдәнийәт абидилиригә “қара” сүртүштин ибарәт яман ғәризини ашкарилап бәрмәктә. Әксичә қумул тәвәсидә 500 йиллиқ тарихқа игә қумул кона мәдрис таш абидиси, алтунлуқтики чинә гүмбәзгә оюлған чағатай тилидики таш абидә, торпақ қозғилиңи таш абидиси, һейткаһ мәсчит таш абидиси вә аратам миң өйлиридики қәдимки уйғур йезиқидики таш абидә қатарлиқ таш абидиләрму мәвҗут. Әлвәттә. Бу абидиләрниң өзила әйни вақиттики тил, мәдәнийәт вә сиясий вәзийәттин мәлумат бериштә көврүклүк рол ойнайду, техиму муһими, әйни вақитта хитай тилиниң бу районда қоллинилмиғанлиқи, бәлки уйғур тил йезиқиниң бу җайдики асаслиқ мәдәнийәт амили икәнликини испатлап көрситиду.

Тәйвәнлик тарихчи лю йүтаң әпәнди өзиниң 1970-йилларниң ахири елан қилған “уйғур тәтқиқати” намлиқ нопузлуқ әсиридә, қумулниң әсли нами болған “евирғол” сөзиниң “уйғурғол” сөзидин өзгирип кәлгәнликини тәкитләйду.

Ундақта, хитай даирилириниң қумул районидики қәдимки юртларниң тарихи вә мәдәнийитини хитай мәнбәлик тарихқа бағлашқа урунушиниң сәвәби немә? бу мәсилини бир җәһәттин хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиңниң аталмиш “җуңхуа миллити” бәрпа қилиш урунуши билән “шинҗаң әзәлдин хитайниң айрилмас бир қисми” дегән хитай сәпсәтәсиниң сәвәбидин болуватқан илим сахтилиқи дейишкә болиду илгири ши җинпиң мәдәнийәт мираслириға варислиқ қилишта “биз қәйәрдин кәлдуқ вә қәйәргә бармақчи? ” дегән мәсилини чөридигән һалда тәтқиқат елип беришимиз керәк дәп көрсәткән иди. Хитай даирилири уйғур елиниң җәнуб вә шималидин башқа шәрқ вә ғәрб тәрәплиригә җайлашқан районларниң тарихиниму хитай мәнбәсигә бағлап, әйни вақитта пүткүл уйғур елида хитай һакимийитиниң тәлтөкүс һөкүм сүргәнликини испатлашқа урунған.

Йәнә бир җәһәттин қумулниң тарихтин буянқи истратегийәлик орни вә тарихта қумул диярида йүз бәргән хитайлар билән уйғурлар оттурисидики тоқунушларни көздә тутуп, бу җайниң тарихини хитай оттура түзләңликигә бағлап изаһлашқа урунған.

Қумулниң йеқинқи вәзийитидин алсақ, 2017-йилидин буян қумул шәһиридики 800 гә йеқин мәсчитниң чеқип ташланғанлиқи яки қуббә-мунарлири бузғунчилиққа учриғанлиқи мәлум. Уйғур елида һелиһәм йүз бериватқан хитайниң зор тутқуни җәрянида, диний өлима вә зиялийлардин тутулғанлар әң көп районлардин бири қумул районидур. Хитай даирилири, 1930-йиллардики шәрқий түркистан миллий инқилабиниң тунҗи пай оқиниң қумулда етилғанлиқини, бу қетимлиқ миллий инқилабниң партлишиға милитарист җин шуренниң қумулда турушлуқ әскәрлириниң бир офитсериниң қумулниң шопул йезисидики бир уйғур қизини мәҗбурий хотунлуққа алмақчи болғанлиқидәк миллий ар-номусниң сәвәб болғанлиқини һеч қачан унтуп қалмиған. Шуңиму бу қетимлиқ хитайниң ирқий қирғинчилиқи җәрянида қомул районидики уйғур сәрхиллири башқа районлардики уйғур сәрхиллириға охшашла хитайниң әң қаттиқ зәрбә бериш нишаниға айланған.

Қумул дияри тарихта қәдимки йипәк йолиниң шималий йолидики муһим өтәң болуп, көп хил мәдәнийәт вә тиллар өзара учрашқан һәм өтүшкән бир район болуп һесаблиниду. Көплигән тарихий мәнбәләрдә қумул хәлқиниң қәдимки сак, һон, түрк, тохри, чомул вә қарлуқ қатарлиқ җәңгивар милләт вә қәбилиләрниң алаһидиликлирини өзиниң етник тәркибигә охшимиған дәриҗидә сиңдүргәнлики баян қилиниду. Бу хил алаһидиликләр мәйли қумул шевисидә болсун, йәр-җай намлири, киши исимлири қатарлиқ һәрқайси түрләрдә болсун гәвдилик ипадилинип туриду.

*** Бу обзордики көз қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.