Чәтәл мәтбуатлири: ортақ истратегийиси болмиған “истратегийилик шерикләр”

Ихтиярий мухбиримиз азад қасим
2013.03.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-rusiye-ziyaret-moskwa.jpg Хитайниң йеңи рәиси ши җинпиң рәпиқиси пең лиюан айропилан билән москваға кәлди. 2013-Йили 22-март, русийә.
AFP

Хитайниң йеңи рәиси ши җинпиңниң откән һәптә ахирида русийигә қилған зиярити хәлқара мәтбуатларда қизиқ темиға айланди. Гәрчә һәр икки дөләт рәһбәрлири русийә билән хитайниң истратегийилик шериклик мунасивитиниң муһимлиқини тәкитләшкән болсиму, бирақ хәлқара мәтбуатлар бу икки қошна дөләт оттурисида һечқандақ ортақ истратегийиниң йоқлуқини билдүрүшти.

“германийә авази”радиосиниң йәкшәнбә күнидики хәвиригә қариғанда, русийә президенти путин хитай рәисини күтүвелиш мурасимида қилған сөзидә хитай билән русийә оттурисидики истратегийилик шериклик мунасивәт дуняда техиму адил болған йеңи тәртип бәрпа қилишқа ярдәм беридиған дөләтләр ара мунасивәтниң үлгиси дәп тәкитлигән. Һалбуки, “франкифорт гезити” ниң мусквада турушлуқ мухбириниң бәргән хәвиридә геополитикилиқ нуқтиинәзәрдин қариғанда, русийә билән хитайдин ибарәт бу икки аталмиш“истратегийилик шерикләр”ниң риқабәт билән толған мунасивитиниң икки дөләткә ортақ болған истратегийиниң барлиққа келишигә йол бәрмәйдиғанлиқи һәмдә ши җинпиңниң бу қетимқи зияритиниңму бу һаләтни өзгәртәлмәйдиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Хәвәрдә бу икки дөләтниң русийиниң арқа һойлиси һесабланған оттура асиядики кәскин риқабити һәққидә тохтилип мундақ дейилиду:
Хитай “шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати”дин пайдилинип оттура асиядин ибарәт русийиниң “арқа һойлиси” дәп қарилидиған, мол тәбиий байлиққа игә болған бу районға қаратқан сиясий вә иқтисади кеңәймичиликини барғансери күчәйтиватиду. Русийигә нисбәтән ейтқанда, “шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати” хитайниң оттура асия истратегийисини көзитиштики бир васитә дәп қаралсиму, бирақ оттура асия дөләтлирини иқтисади җәһәттин контрол қилалайдиған мәбләғниң йетишсизлики сәвәбидин русийә бу райондики мәнпәәтдарлиқ орнидин айрилип қелиши мумкин. Хитай болса өзиниң ғайәт зор иқтисади күчигә тайинип оттура асиядики чирикләшкән һакимийәтләрни пайдиға қизиқтуруш усули арқилиқ өткән йили түркмәнистандин уйғур елигә тутушидиған 1833 километирлиқ тәбиий газ йәткүзүш линийисини пүттүрүп ишқа кириштүрди. Бейҗиң даирилири йәнә қазақистан һәм өзбекистанлар билән оттура асия-хитай тәбиий газ йәткүзүш линийиси келишими имзалашқа йетишти. Нәтиҗидә русийә бүгүнгичә бәһримән болуп келиватқан оттура асияниң тәбиий газини бир тәрәп қилиштики хоҗайинлиқ орнидин мәһрум болди.

Нөвәттә америка вә нато қошунлириниң 2014-йилниң ахирида афғанистандин қошун чекиндүрүшигә әгишип оттура асияда барлиққа келидиған тинчсиз вәзийәт русийә билән хитайдин ибарәт бу районни өз контроллуқиға елиш үчүн риқабәтлишиватқан икки дөләт әң көңүл бөлидиған мәсилигә айлинип қалди. Болупму хитай һакимийити афғанистандики талибан күчлириниң күнсанап зорийиши нәтиҗисидә оттура асияда барлиққа келидиған “ислам баһари” шамилиниң мустәқиллиқ даваси қиливатқан уйғурларниң паалийәтлирини җанландурувитишидин һәмдә хитайниң асаслиқ енергийә мәнбәси болған бу районда күтүлмигән давалғушларниң йүз беришидин һәммидин бәк хәвпсирәйду.

Оттура асияниң 2014-йилдин кейинки хәвпсизлики һәққидә тәһлил йүргүзгүчиләрниң билдүрүшичә, бу “алтун тавақ”ни өзиниң қиливелиш мәқситидә очуқ-ашкара риқабәтлишиватқан аталмиш “истратегийилик шерик”ләр оттурисида шөһбисизки, ортақ бир истратегийиниң болуши шундақла уларниң оттура асияниң 2014-йилдин кейинки муқимлиқиға һәқиқий капаләтлик қилалайдиған дөләтләр ара истратегийә түзүп чиқалиши мумкин әмәс. Худди русийә президенти путин билән йеқин мунасивәттә болған өзбекистанлиқ милярдир әлишир османуфниң билдүргинидәк “қачаники оттура асия өз контроллуқидин чиқип кәткәндила, бундақ бир истратегийә барлиққа келиши мумкин”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.