Yaponiye metbu'atliri qeshqer kona sheherde yüz bergen saybagh weqesi toghrisida toxtaldi

Ixtiyariy muxbirimiz qutluq
2013-12-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Qeshqer kona sheher kochiliri.
Qeshqer kona sheher kochiliri.
RFA Photo


15 - Dékabir qeshqerning kona sheher nahiyisi saybagh yézisida yüz bergen qanliq weqe toghrisidiki xewerlerge yaponiye téléwiziye qanalliri,tor betliri,gézitliri keng orun bergen shundaqla Uyghur aptonom rayonida yüz bériwatqan bu xil toqunushlar toghrisida bir qisim nopuzluq gézitlerde siyasiy mulahizilermu élip bérilghan.

Töwende yaponiyidiki ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri bu toghrisida melumat béridu.

Yaponiyide chiqidighan minami nippon gézitining xewiride "Uyghur aptonom rayonida saqchilar bilen ahaliler otturisida toqunush yüz bérip 16 kishi öldi. Weqeni hökümet terep térrorluq weqe dep élan qildi" déyilgen.

Xewerde qeshqer wilayitining kona sheher nahiyiside 15 - dékabir kech sa'et 11:00 lerde saqchilar bilen ahaliler otturisida toqunush yüz bérip 16 kishining ölgenliki,ölgüchilerdin ikki nepirining saqchi ikenliki bildürülgen shundaqla mezkur xewerning xitayning tengritagh tor bétidin élin'ghanliqi eskertilgen.

Xewerde, weqe yüz bergendin kéyin, düshenbe küni xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisining muxbirlargha weqeni "Térrorluq weqe, weqe hökümetke, insaniyetke qarshiliq bildürüshtin ibarettur" dégen bayanati we shundaqla xitay terepning weqeni dawamliq tekshürüwatqanliqi bildürülgen.

Xewerde 28 - öktebir tyen'enménda aptomobil bilen hujum qilish weqesi yüz bergendin kéyin xitay hökümet da'iriliri Uyghurlarni basturushni kücheytken. Shunga bu xil basturushlargha Uyghurlar naraziliq bildürgen. Bu qétim yüz bergen weqe belkim ikki millet otturisidiki toqunush bolushi mumkin, déyilgen.

Minami nippon gézitining xewiride " 28 - Öktebir tyen'enménda yüz bergen weqedin kéyin xitay hökümet da'iriliri Uyghurlarni basturushni kücheytken bolsimu, emma noyabir éyida qeshqer maralbéshi nahiyiside saqchixanigha hujum weqesi yüz bérip 11 kishi qaza qildi" déyilgen.

Mezkur gézittiki " Milletler arisidiki toqqunush jiddiyliship ketti, ölgüchilerning sani 90 din ashti" dégen mawzudiki maqalide, Uyghur aptonom rayonida Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki toqunushning küchiyishi arqisida bu yil bu xildiki toqunushlarda ölgenlerning sani 90 din éship ketkenliki, emma bu sanning peqetla hökümet axbaratliri élan qilghan san ikenliki, weqening üzlüksiz yüz bérishining tüp sewebi xitay hökümitining Uyghurlarni qattiq basturush élip barghanliqidin ibaret ikenliki algha sürülgen.

Xewerde "Shi jinping hökümiti Uyghurlargha qattiq qolluq siyaset yürgüzgenliktin, Uyghurlarning buninnggha bolghan qarshiliq körsitishi téximu ashqan" déyilgen.

Xewerde 28 - öktebir tyen'enmén weqesi yüz bergendin kéyin xitay kompartiyisining rehberlikidiki "Dölet bixeterlikni qoghdash komitéti" qarar maqullap xitay xelq azadliq armiyisi, saqchi da'iriliri we xitay tashqi ishlar ministirliqi xitaydiki tibet, Uyghurlardin kimiki xitay dölitining dölet amanliqigha tesir körsitidighan her qandaq ish - heriket élip barsa, shübihsizki, shu xildiki heriketlerni térrorluq heriket dep hésablash kérekliki toghrisidiki yolyoruqigha asasen tashqi ishlar ministirliqi bu qétimqi weqenimu térrorluq weqe dep élan qildi. Tyen'enmén weqesidin kéyin köpligen Uyghurlar gunahsiz qolgha élindi. Uyghurlarning eneniwiy we diniy örp - adetliridiki qiz - ayallarning béshigha yaghliq artishi, yüzige chümbel tartishi, erlerning saqal - burut qoyushini hökümet ghelitilik dep bilip, ilgirikidinmu bekrek cheklime qoydi. Islam dinining eqidilirige munasiwetlik bolghan diniy telim - terbiye élish pa'aliyetliri qatarliq diniy sorunlar küchlük tosqunluqqa duch keldi. Xitay hökümiti dawamliq halda Uyghur aptonom rayonida élip bérilidighan jem'iyet amanliqini qoghdash, iqtisadni güllendürüsh siyasitide özlirining zor ghelibilerni qolgha keltürüp, ghayet zor iqtisadi ünümlerge érishkenlikini teshwiq qilghan bolsimu, emeliyette iqtisadiy güllinishtin menpet éliwatqanlar peqetla xitay millitidur. Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar bilen xitaylarning iqtisadiy jehettiki perqiy asman - zémin perqlinidu. Uyghur aptonom rayonida xitaylargha iqtisadni güllendürüsh siyasiti, Uyghurlargha basturush siyasiti yürgüzilidu dep körsitildi.

Nippon kézay gézitining xewiride "Saqchilar bilen ahaliler otturisida toqunush yüz berdi. Xitay hökümiti weqeni térrorluq weqe dep élan qildi. Bu qétimqi weqede jemiy 16 kishi öldi" déyilgen shundaqla xewerde " 14 Kishi saqchilar teripidin étip öltürülgen. Ikki kishi qolgha élin'ghan. Mezkur xewer tengritagh tor bétidin élin'ghan" dep eskertilgen. Gézit yene, öktebir éyida béyjing tyen'enménda yüz bergen aptomobil bilen hujum qilish weqesi bilen noyabir éyida maralbéshida yüz bergen saqchixanigha hujum qilish weqelirini tilgha alghan.

Xewerde bu xildiki weqelerning Uyghur aptonom rayonida yéngidin yüz bergen weqe hésablanmaydighanliqini Uyghur aptonom rayonida 2009 - yildin bashlap üzlüksiz halda bu xildiki weqeler da'im yüz bérip turuwatqanliqini bildürgen.

Nippon kézay gézitining mezkur xewiride yene 2009 - yili 5 - iyul ürümchi weqesidin bashlap taki 15 - dékabir qeshqer kona sheher nahiyiside yüz bergen qanliq weqelerdiki ölgüchilerning sani, weqe yüz bergen orun we waqitni tertiplik halda körsitip ötken. Xewerde xitay tashqiy ishlar ministirliqining bayanatchisining weqede ölgüchilerni "Térroristlar, ular peqetla az sandiki bölgünchiler, ular menggü xelqning mihri - muhebbitige érishelmeydu" dégen sözimu neqil qilin'ghan.

Xewerde "Tyen'enménda aptomobil bilen hujum qilish weqesi yüz bergendin kéyin xitay kompartiyisi béyjing we Uyghur aptonom rayonidiki tekshürüsh ponkitlirida ilghar téxnikiliq tekshürüsh ewaplirini qollinish bilen birge, Uyghurlargha bolghan basturush siyasitini kücheytiwetti" déyilgen.

Yomi'uri shinbun gézitidimu bu weqege a'it xewer tepsiliy bérilgen bolup, xewerde "Weqe yüz bergen qeshqer wilayitide xitay milliti bilen Uyghurlar arisidiki munasiwet nahayiti nazuk, Uyghurlar bilen xitaylarning iqtisadiy perqi zor, xitay milliti barliq ewzel siyasetlerdin behrimen bolup, iqtisadiy güllinishke muyesser bolghan. Uyghurlarning bolsa örp - adetliri,diniy étiqadliri qattiq cheklen'gen. Bu xildiki weqeler qeshqer wilayitide da'im körülüp turidighan weqeler hésablinidu" déyilgen.

Axirda ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur ziyaliysi doktor turmuhemmet hashim bu qétimqiy weqe heqqide toxtilip ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet