Uyghur élidin chet'ellerge kéngeygen “Saqchi ponkitliri”

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.12.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
saqchi-urumchi-kocha-qarlash.jpg Kocha charlawatqan xitay saqchilar. 2014-Yili 22-may, ürümchi.
AP/Andy Wong

Yéqindin buyan xitayning chet'ellerde qurghan mexpiy “Saqchi ponkitliri海外110” ning arqa – arqidin ashkarilinishi xelq'arada, bolupmu gherb döletliride küchlük diqqet we munazire qozghidi.  Italiyediki “Himayichilerni qoghdash teshkilati” bu yil 9-ayda doklat élan qilip, xitay hökümitining yawropa, kanada qatarliq gherb döletliridiki 54saqchi ponkitini ashkarilighanidi. Bu yil 4- dékabir  bu teshkilat xitayning yene qoshumche 48 saqchi ponkitigha a'it yéngi delillerge érishkenliki CNN da xewer qilindi.

Aldi-keyni bolup herqaysi gherb döletliride ashkarilan'ghan 100din artuq  “Xitay saqchi ponkiti” mana emdi yene bir qétim xelq'araliq qiziq témigha aylandi. Bu weqede, kishilerni heyran qaldurghan eng muhim mesile, xitayning néme sewebtin bundaq bir mexpiy saqchi orginini chet'ellerde qurup chiqqanliqi idi. Emma xitay hökümiti mezkur “Saqchi ponkiti” heqqidiki ispat we qarashlarni  pütünley ret qilip, “Chet'el saqchi ponkiti” ning peqet yuqum mezgilide xitaygha qaytish imkani bolmighan xitay girazhdanlirigha qulayliq yaritip bérish üchünla tesis qilghanliqida ching turdi. Lékin xitay hökümitining bu xil chüshendürüshi qayil qilarliq emes bolup,  nöwette mezkur “Saqchi ponkitliri” bayqalghan döletler jiddiy shekilde bu xil hadisining arqa körünüshini éniqlashni bashlidi. Bu heqtiki doklatlarda mezkur “Saqchi ponkitliri” ning chet'ellerdiki  Uyghur, tibet yaki xitay öktichilirini basturush nishan qilin'ghanliqi ilgiri sürülgenidi. Emma yene bezi közetküchiler “Xitay saqchi ponkiti” ning xaraktérining téximu keng da'irige chétilish éhtimalliqi barliqini otturigha qoyushqanidi. U halda chet'ellerdiki bu xil saqchi ponkitliri zadi qandaq organ? u chet'ellerde qandaq shekilde xizmet qiliwatidu?

  1. Chet'ellerdiki“Saqchi ponkiti” ning arqa körünüshi we xizmet funksiyesi

Chet'ellerdiki “Saqchi ponkiti”lirigha da'ir melumatlargha nezer salidighan bolsaq, atalmish “Chet'el saqchi ponkiti”ningmu emeliyette “Féngchyaw métodi”ni chet'ellerde tereqqiy qildurushtin shekillen'genlikini köreleymiz. 2019-Yilidin bashlap atalmish “Yéngi dewr féngchyaw métodi” xitay hökümitining 1-nomurluq höjjitige kirgüzülgen. 20-Qurultaydin kéyin bolsa “Yéngi dewr féngchyaw métodi” shi jinpingning xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm qurush idiyesi süpitide teshwiq qilinishqa bashlighan. 

“Féngchyaw métodi” emeliyette xelqni idare qilish métodi bolup, mesililerni hel qilishta xelqqe tayinish, mesililerni aldin bayqash we yiltizidin hel qilish, xeterni yoqitish, bixeterlikni yuqiri kötürüp, muqimliqni ishqa ashurush ...... “Féngchyaw métodi”ning eng muhim alahidilikidur. Bu wejidin chet'ellerde saqchi ponkiti qurushmu “Féngchyaw métodi” dunyagha yüzlendürüsh, xitay hökümitige chégra sirtidin kélidighan xeterni nölge chüshürüsh, muhajirlargha tayinip, chet'ellerdiki muqimliqni kapaletke ige qilishni meqset qilghan. 

Xitay hökümiti “Féngchyaw métodi”ni xelq'aralashturushta, aldi bilen  chet'eldiki “Jinayet gumandarliri” ni yurtigha qaytip sotlinishqa “Qayil qilidighan” saqchi sistémisi tori qurup chiqqan. Bu saqchi sistémisi tori del chet'ellerdiki “Xitay saqchi ponkitliri” dur. Mezkur saqchi ponkitlirining xizmet usulimu, “<Féngchyaw métodi>diki xeterni aldin bayqash, yiltizidin yoqitishta xelqqe tayinish” prinsipigha tayan'ghan. Yeni, chet'ellerdiki xitay muhajirlirini “Chet'el saqchi ponkitiliri” arqiliq tizginlesh we ularning küchidin paydilinip, chet'ellerde “Muqimliqni qoghdash” we hakimiyetke kélidighan herqandaq xeterni nölge chüshürüsh meqsitige yetmekchi bolghan.   

 Xelq'ara kishilik hoquqni qoghdighuchilar teshkilati “Chet'eldiki xitay saqchi ponkitliri” namliq bir doklatni teyyarlighan bolup, mezkur doklatta, “Chet'el saqchi ponkitliri” ning asasliq nishani chet'eldiki siyasiy pa'aliyetchiler we öktichiler ikenliki otturigha qoyulghan.  Shundaqla bu doklat arqiliq xitay hökümitining tehdit sélish, uruq-tughqanlirigha bésim ishlitish qatarliq usullar arqiliq chet'eldiki “Jinayet gumandarliri” tizginleydighanliqini ispatlap chiqqan.  Mezkur doklatta yene xitay hökümitining  230minggha yéqin xitay muhajirlirini dunyaning herqaysi jayliridiki “Chet'el saqchi ponkiti”lirining türtkiside xitaygha qayturup ketkenliki körsitilgen.

  1. Chet'eldiki “Xitay saqchi ponkitliri” bilen Uyghur élidiki “Saqchi ponkitliri” ning munasiwiti néme?

“Saqchi ponkiti” dégen atalghu  emeliyette Uyghurlargha anche natonush emes. Chünki chén chüen'go dewride Uyghur élide nahayiti köp “Saqchi ponkiti” qurulghanliqi alliburun xelq'aragha ashkarilan'ghanidi. Uyghur élidiki “Saqchi ponkiti” qurulushi bolupmu, 2013-yili shi jinpingning “Bixeter junggo berpa qilishta “Féng chyaw métodi” ni qollinish” buyruqi bilen kéngeytilip qurulushqa bashlighan. Eyni chaghda, atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari jang chünshyen“Üch xil küchlerge taqabil turushta féngchyaw métodini qollinish” herikitini shi jinpingning mezkur buyruqi bilen bashlighanidi. “Saqchi ponkiti” ning qurulushimu emeliyette térrorchi, bölgünchi, radikal küchlerni aldin bayqap, xeterni nölge chüshürüsh arqiliq, “Bixeter shinjang berpa qilish” namida yolgha qoyulghan.

Uyghur'aptonum rayonluq partkomning bash sékritari jang chünshyen partkom yighinida “Üch xil küchler” ge zerbe bérish toghruluq sözlimekte, 2014-yili noyabir, ürümchi
Uyghur'aptonum rayonluq partkomning bash sékritari jang chünshyen partkom yighinida “Üch xil küchler” ge zerbe bérish toghruluq sözlimekte, 2014-yili noyabir, ürümchi

Yeni, 2013-yili 11-ayning béshida Uyghur élining aqsu shehiride atalmish “Bixeter shinjang berpa qilish muhim xizmet yighini” jang chünshyenning riyasetchilikide échilghan. Mezkur yighinda jang chünshyen “Bixeter shinjang berpa qilish” üchün “Féng chyaw métodi” ni tereqqiy qildurushta ching turush toghrisida qarar testiqlighan. Jang chünshyenning mezkur qararida yézilardiki amanliq xizmitini islah qilish, mehelle saqchixanisi qurush istratégiyesi arqiliq, jem'iyetning amanliqigha kapaletlik qilish؛ asasiy qatlamdiki “Üch xil küchler” ge qattiq zerbe bérish arqiliq, döletning bixeterliki we amanliqini ilgiri sürüsh؛ yézilardiki nuqtiliq ademler we nuqtiliq kolléktiplarni qayta terbiyelep, idiyesini özgertish arqiliq, jem'iyetning uzun muddetlik muqimliqini ishqa ashurush..... Qatarliq mezmunlar otturigha qoyulghan.  Démek, “Saqchi ponkiti” ning bash nishani “Üch xil küch” lerge, konkrét qilip éytqanda Uyghurlargha zerbe bérish bolghan.  Chünki, xitay ichi we sirtida “Üch xil küch (三股势力)” dégen sözning Uyghurlarnila közde tutidighanliqi  héchkimge sir emes. Bu söz xuddi xitaylar adetlen'gen“Shinjangrén (新疆人)” dégen sözdekla qaratmiliqqa ige söz süpitide xitayda omumlashqan. Bu wejidin “Üch xil küchlerge qattiq zerbe bérish” mu tebi'iy yosunda pütkül Uyghur jem'iyitini düshmen katégoriyesige ayrip, zerbe bérishni biwasite nishan qilghan. Hetta “Üch xil küchlerni yiltizidin qomurup tashlash, uruq – ewladini qurutush, béghini üzüp tashlash, menbesini yoqitish (断代、断根、断联、断源)”...Arqiliq, bundaq bir “Xewp”ning qayta bash kötürüshige qilche orun qaldurmasliqni “Bixeter shinjang qurush”ning aldinqi sherti qilin'ghan.

Uyghur aptonum rayonluq xelq qurultiyining organ tor bétidikimunasiwetlik xewer, 2018-yili yanwar.
Uyghur aptonum rayonluq xelq qurultiyining organ tor bétidikimunasiwetlik xewer, 2018-yili yanwar.

2014-Yilidin bashlap atalmish “Elge nep yetküzüsh” namida Uyghurlarning öyige köchüp kirgen xitay memurlirining Uyghurlarning ichki ehwalini igilesh, katégoriyeleshtürüsh we chong kölemlik tutqun qilish, lagér, türme yaki erzan emgek küchi bazarlirigha ewetish, köchürüsh, yer – zéminlirini tartiwélish...... Qatarliq türlük ziyankeshliklerni ongushluq yürgüzüshtimu mezkur “Saqchi ponkiti” halqiliq rol oynighan.

2017-Yilliri ashkarilan'ghan uchurlargha asaslan'ghanda Uyghur élide her 300din 500métirgiche ariliqta birdin “ Saqchi ponkiti” bolush omumliship bolghan. Mezkur saqchi ponkitlirining xizmet méxanizmigha da'ir ashkarilan'ghan uchurlardin qarighanda, bu xil saqchi ponkitliridiki xizmetchiler kespiy saqchi, yardemchi saqchi, charlighuchi qatarliq türlerge ayrilghan. Ularning xizmet usuli hökümet, mehelle hetta shexslergiche torlashqan shekilde  élip bérilidighan bolup, nazaret we bashqurush da'irisi a'ile we shexslergiche kéngeygen. Xitay hökümiti hetta bu xil saqchi ponkitlirining atalmish “Térrorluq, zorawanliq, esebiylikke da'ir uchurlarni aldin bayqash, xeterning aldini élish” ta “Uchur teminligüchilerni mukapatlash” tüzümini chiqarghan.  Mukapatning eng yuqiri sommisi bolsa 200ming yüendin 5milyon yüen'giche bolghan. 2022-Yili  5-ayning 27-küni bolsa, atalmish  “Shinjang Uyghur aptonom rayonining saqchi ponkitigha qulayliq yaritish nizami” élan qilinip, bu  “Saqchi ponkiti”lirining Uyghur élide uzun muddet mewjut bolup turushigha  qanuniy asas hazirlan'ghan.

“Soxu” toridiki mukapatlash heqqidiki xewer, 2016-yili öktebir.
“Soxu” toridiki mukapatlash heqqidiki xewer, 2016-yili öktebir.

Yuqiriqilardin melumki, “Xitay saqchi ponkiti” meyli Uyghur élide bolsun yaki chet'ellerde bolsun, her ikkisining asasi shi jinpingning xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm idiyesi dep qaralghan“Féngchyaw métodi” ning hasilatidur. Asasliq nishani bolsa, dölet bixeterlikige tehdit dep qaralghan herqandaq “Xeter” ni aldin bayqash, aldini élish yaki xeter peyda bolushtin burunla uni yoqitishni meqset qilghan. Bu xil usulni xuddi, atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonining sabiq partkom sékrétari jang chünshyenning  “Shinjangdiki 96%térrorluq heriketlirining hemmisi, yüz bérishtin burunla yoqitildi” dégen sözi bilen sherhlesh mumkin.  Yeni yighinchaqlighanda, awam xelqning küchige tayinip “Xeterni nölge chüshürüsh” mezkur saqchi ponkitlirini qurushning asasiy dep qarashqa bolidu. Shundaq bolghanda Uyghur élidiki saqchi ponkitliri bilen chet'eldiki saqchi ponkitlirining nishani ortaq halda xitay hakimiyitige kélidighan herqandaq xeterning aldini élish we tizginlesh bolidu. Bundaq ehwalda Uyghur élidiki saqchi ponkitliri bilen chet'ellerdiki saqchi ponkitlirining uchurlarni ortaqlishish, jinayet obyéktlirini bayqash, qayturup kétish, chégra sirtidiki xitaygha qarshi heriketlerni tosush, kishilerning wetendiki uruq – tughqanlirigha tehdit sélish, shundaqla xitay hakimiyitige kélidighan herqandaq xewpning aldini élish ...... Larda  hemkarlishishi éniq.  Yéqinqi yillarda chet'ellerde yashawatqan Uyghur muhajirlirining özliri yashawatqan döletlerde türlük tehdit we bésimlargha uchrap kéliwatqanliqi, hetta bezi döletlerde mexpiy we ashkara yosunda xitaygha qayturulghanliqi  sir emes.

“Qanun medeniyet heptiliki” de élan qilin'ghan “Féngchyaw métodi” bilen chégra rayonni idare qilish heqqidiki maqale.
“Qanun medeniyet heptiliki” de élan qilin'ghan “Féngchyaw métodi” bilen chégra rayonni idare qilish heqqidiki maqale.

   

Xitay hökümiti atalmish “Yéngi dewr féngchyaw métodi” ni Uyghur élide peqet  Uyghurlarni (üch xil küchlerni) yoqitish üchün yolgha qoyghanidi. “Féngchyaw métodini dunyagha yüzlendürüsh” xitayning tüzüm ewzellikini gewdilendürüsh  üchün  bolghaniken, u halda Uyghurlarni pütün dunyada awazsiz qoyushmu “Chet'eldiki xitay saqchi ponkitliri” ning muhim wezipiliridin biri dep qarashqa heqliqmiz. Xitay hökümiti Uyghurlarni yoqitishta “Xelqning küchige tayinish” arqiliq “Xeterlik Uyghurlarni tépip chiqqan we yoqatqan”.

 Shunga, chet'ellerdimu oxshashla “ Muhajirlarning küchige tayinish” arqiliq hakimiyet bixeterlikige tehdit dep qaralghan Uyghurlar we xitaygha qarshi küchlerge zerbe bérishni,  téximu muhimi, gherb qimmet qarashlirini weyran qilish arqiliq, Uyghurlar üstidiki irqiy qirghinchiliq we bashqa barliq jinayi mes'uliyetlerdin qéchishni meqset qilghan bolushi tamamen mumkin.

mukapat-charisi-5-2.jpg

Munasiwetlik ulanmilar:

  1. Dölet bixeterlik organliri dölet xewpsizlikige ziyan yetküzüsh qilmishlirini pash qilishta töhpisi bar kishilerni teqdirlep mukapatlaydu
  2. Dölet xewpsizlikige ziyan yetküzüsh qilmishlirini pash qilghan puqralarni mukapatlash charisi

***

Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.