Xitay kompartiyesining seypidin ezizige bergen bahasi we Uyghurlarning 1949-yilidin buyanqi siyasiy tragédiyeliri (1)

Muxbirimiz qutlan
2015-03-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, xitay qurghuchisi mawzédongning 1949‏ - yili 10‏ - ayning 1 - künidiki dölet qurush murasimida 'jungxua xelq jumhuriyiti merkizi hökümiti bügün quruldi' dep jakarlighan körünüsh.
Süret, xitay qurghuchisi mawzédongning 1949‏ - yili 10‏ - ayning 1 - künidiki dölet qurush murasimida 'jungxua xelq jumhuriyiti merkizi hökümiti bügün quruldi' dep jakarlighan körünüsh.
Youtube.com Din élindi.

Seypidin ezizi tughulghanliqining 100 yilliqi munasiwiti bilen xitay hökümet taratqulirida köpligen maqale we bahalar élan qilin'ghan.

Mezkur maqalilerde xitay kompartiyesi merkiziy komitétining seypidin ezizige bergen bahasi qayta muhakimige qoyulghan.

Uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngeshning medeniyet-tarix tetqiqatchisi baw shin "Seypidin ezizi tughulghanliqining 100 yilliq xatirisi üchün shinjang némilerni qilishi kérek?" serlewhelik maqale élan qilghan. U seypidin ezizi bilen ulenfuni sélishturup, 1980-yillardin buyan Uyghur aptonom rayonida seypidin ezizi heqqidiki teshwiqat we tetqiqatlarning yéterlik bolmighanliqini tekitligen. Shuning bilen bir waqitta u yene 2015-yilidin taki 2020-yiligha qeder dawamlishidighan "Seypidin ezizi eserliri we idiye tetqiqati pilani" ni otturigha qoyghan.

Baw shin Uyghur aptonom rayonluq partkom bilen siyasiy kéngeshke sun'ghan mezkur teklipide seypidin ezizining wapatidin kéyin xitay kompartiyesi merkiziy komitétining seypidin heqqide chiqarghan bahasini alahide eskertip ötken.

Tarix penliri doktori erkin ekrem nöwette xitay da'irilirining seypidin ezizini qayta kötürüp chiqip, uning xitayning birliki üchün körsetken tirishchanliqlirini alahide gewdilendürüshi tasadipiy emes. Xitayning Uyghur élidiki pewqul'adde weziyetni kontrol qilip turush teqezzasi shuni telep qilidu, deydu.

Xitay kompartiyesi merkiziy komitéti seypidin ezizining ölümidin kéyin chiqarghan 5 ming xetlik "Baha" sida töwendiki nuqtilar alahide tekitlen'gen:

Uningda eng aldi bilen, seypidin ezizining xitay kompartiyesining 3 ewlad aliy rehberliri bilen, bolupmu maw zédung bilen pewqul'adde yéqin munasiwet ornatqanliqi ilgiri sürülgen. Uningda yene mundaq déyilgen: "1949-Yili 10-ayning 15-küni yoldash seypidin ezizi junggo kompartiyesige eza bolush iltimasini tapshurdi. Re'is maw zédung uning iltimasigha öz qoli bilen testiq saldi. Shu yili 12-ayning 27-küni yoldash seypidin ezizi sherep bilen junggo kompartiyesige eza boldi shundaqla Uyghurlar ichidin eng baldur junggo kompartiyesige eza bolghan kishi bolup qaldi."

Muhajirettiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliridin exmetjan osman bu heqte toxtilip, 1949-yili 9-ayda seypidin ezizining bir ömekni bashlap béyjinggha bérishi we eng aldi bilen xitay kompartiyesige eza bolushqa iltimas sunushi özining ishghaliyetchi hakimiyetke bolghan sadaqitini bildürüsh üchündur, deydu.

Erkin ekremmu seypidin ezizining 1949-yili béyjinggha qilghan tunji sepiridila teshebbuskarliq bilen xitay kompartiyesige eza bolush üchün iltimas sunushi uning kommunist xitayning tunji qétimliq siniqidin ötüshi dep qaraydu.

"Baha" ning ikkinchi nuqtisida seypidin ezizining xitayning 1950-yillardiki diplomatiyeside alahide rol oynighanliqi, uning 1950-yili we 1957-yili ikki qétim maw zédung bilen bille sowét ittipaqida ziyarette bolghanliqi shundaqla "Junggo sowét dostluq we ittipaqdashliq shertnamisi" ning Uyghur éli bilen munasiwetlik qismigha qol qoyghanliqini tilgha alidu.

"Baha" ning üchinchi nuqtisida seypidin ezizining siyasiy meydani we uning xitaydiki atalmish "Milletler ittipaqi" teshwiqati üchün ülge tikligenliki bayan qilinidu. Shuning bilen bir waqitta yene, jyang zéminning seypidin ezizining ölümidin kéyin uninggha bergen töwendiki bahasi qoshumche qilinidu: "Seypidin ezizining milliy bölgünchilikke qarshi turush mesiliside bayriqi roshen, pozitsiyesi keskin bolup, bir péshqedem kompartiye ezasining tewrenmes siyasiy meydanini ipade qilghan."

Exmetjan osman seypidin ezizige xitay kompartiyesining tarazisi bilen emes, belki tarixning heqqaniyet nuqtisidin, milliy wijdan nuqtisidin shundaqla Uyghur xelqining milliy menpe'iti nuqtisidin baha bérish kéreklikini tekitleydu.

U seypidin ezizining 1949-yili bir ömekni bashlap béyjinggha bérishi, sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining méwisini "Shinjang - junggoning ayrilmas bir parchisi" dégen sepsetege tégiship, milliy teslimchilik qilishining özila uning qandaq shexs ikenlikige baha bérishke yiterlik pakittur, dep hésablaydu.

(Dawami bar)

Toluq bet