Tekrarlan'ghan tarix we bisharetlen'gen meghlubiyet

Obzorchimiz abduweli ayup
2021-01-15
Share
Tekrarlan'ghan tarix we bisharetlen'gen meghlubiyet 1958-Yili xitay hökümiti qozghighan "Yerlik milletchilikke qarshi heriket" te aktipliq bilen otturigha chiqqan, emma "Medeniyet inqilabi" da boynigha "Jasus" dégen taxtay ésilip, küreshke tartilghan burhan shehidi (ongda) bilen abdulla zakirof (solda).
RFA/Qutlan

Uyghur tarixida ikki qétimliq omumiy tutqun bolghan iken. Ular 1937-yili yüz bergen birinchi qétimliq tutqun we 1957-yildiki "Yerlik milletchile'ikke qarshi küresh" dep namlan'ghan ikkinchi qétimliq omumi tutqun. Üchinchi qétimqisi nöwette dawam qiliwatqan we milliy tazilash dep tebirlen'gen, 2017-yili omumiyyüzlük tutqundur. Biz aldinqi ikki qétimliq qirghinning anglighuchisi bolghan bolsaq, bu qétimqi qirghinning shahidi iduq. Biz 1937-yildiki tutqunda xarap bolghan serxillargha, 1957-yillardiki qamashta nabut bolghan munewwerlerge baha bériwatqan bolsaq, bir küni kéyinki ewlatlar 2017-yili Uyghurning béshigha kelgen bu qismette bahalinidighanlargha aylinip turuptimiz. Gepni aldinqi tutqunlarda aman qalghanlardin bashlayli.

1937-Yildiki tutqundin chet ‍elge chiqip kétip aman qalghanlar bolghan, ulardin muhemmed'imin bughra, mehmut mohiti, mosul muhiti, muhemmed qasim haji, imin wahidi, bay ezizi we ehmet paxta qatarliqlar. (Ehmet paxtaning oghli gholamidin paxta hélimu amérikada hayat). Shu tutqundin xitay ölkilirige kétip qutulghanlar bolghan, ularning meshhuliri-eysa yüsüp alptékin, mes'ut sabiri, isma'il qadir, abduqadir samani qatarliqlar bolghan. Bu qétimliq tutqunda sürgün qilinip aman qalghanlarmu bolghan, mesilen, seydulla seypullayiw, abdukérim abbasup, abduqadir hajiyup, Uyghur sayrani, lotpulla mutellip, seypidin ezizi qatarliqlar.

1957-Yildiki tutqundin we shuninggha ulishipla yüz bergen "Medeniyet inqilabi" ning dehshetliridin ottura asiyadiki jumhuriyetlerge kétip aman qalghanlar bolghan, ular ziya semedi, yüsüpbeg muxlisup, hashir wahidi, ghéni batur, abdure'up mexsum, abdurehim exmidi, batur ershidin, qatarliqlar bolghan.

1937-Yildiki tutqundin aman qalghanlar purset pishqanda axbarat, neshriyat we edebiyat saheliride özlirining yétekchilik rolini jari qildurghan. Bularning bezisi ili inqilabini qozghash we ghuljada sherqi türkistan jumhuriyiti qurushqa körünerlik töhpe qoshqan. 1957-Yildiki tutqundin ottura asiya döletlirige kétip aman qalghanlarmu Uyghur tarixining özi shahit bolghan sehpilirini qelemge alghan we wetenning dawasini bügün'ge ulighan.

2017-Yildiki tutqundin aman qalghanlar burunqi ikki qétimliq tutqundin saq qalghanlardin köp. Bu qétim xitay ölikilirige kétip aman qalghanlar yoqning ornida. Burunqilargha oxshash chet ellerge qéchip qutulghanlarmu tarixqa yézilidu. Bolupmu ular ichide yurtning törige chiqqanlar, kitap yézip sehnige chiqqanlar, tebiligh qilip munberge chiqqanlar, ündidarlarda ders sözlep salun'gha chiqqanlar we zerdarliqi we ilimdarliqi bilen her qaysi yurtlarda bolidighan sorunlarda törge chiqqanlar haman bir küni heqqaniy bahalinidu we yézilidu. U chaghda tarixchilar menbe qisliqi seweplik qiynilip qalmaydu. Bizning muhajirette qilghan etkenlirimiz "1957-Yillarda bolghan tutqunda héyitgah xatiplirining bu paji'eni aqlashta qandaq rol oynighanliqi melum emes" dégen sheklide yoshurun qalmaydu. Chünki qilghan we qilmighanlirimiz ayan, ashkara xamanda turuptu. Qilduq déginimizdin zamanning shiwirghanlirida qanchiliki saman bolup uchup kétidu, qanchiliki qalidu, uninggha emeli ünüm, ‍axirqi netije höküm chiqidu.

1937-Yili we 1957-yili bolghan omumiy tutqunlarda Uyghur dégen milletni dunya tüzük tonumaytti. U chaghda Uyghurni alqinida oynatqan sowét ittipaqidek milletlerni yoq qilip étiqadlarni payxan qilidighan bir xirisliq jahan'gir küch shillimizde bar idi. Bu derijidin tashqiri dölet ikki qétimliq tutqunda xitaygha ustaz bolghan, yol körsetken we yol qoyghan idi. Bu nöwetlik tutqunda Uyghurning yénida yene bir jahanshumul dölet amérika qoshma shitatliri bar, bu dölet özining dunyadiki iqtisadi, siyasiy we axbarat küchi arqiliq Uyghur terepte, heqqaniyet terepte turuwatidu.

Aldinqi ikki qétimliq tutqunda dunya Uyghurgha néme dert kelgenlikidin bixewer idi. U chaghlarda dunyadiki chong-chong xelq'araliq teshkilatlarda weqe toghriliq birer dokilat élan qilmighan. Sowétke düshmen, xelq'araliq komunizimgha, zulumgha qarshi küchlermu weqeni eyiblimigen, héch bir xelq'araliq axbarat orgini höjjetlik filim ishlep zadi néme boluwatqanliqini jahan'gha bildürmigen. Shu chaghda bügünki b d t bar idi, shimali atlantik ehdi teshkilatimu bar idi. Emma ularning héch biri xitayning qilmishini ya kishilik hoquq mesilisi, yaki irqiy qirghinchiliq mesilisi démigen. U chaghda téxi xitayning zalimliqini qollighan komunistik sowétning tehditi dunyada bügünki komunistik xitayning tehditidin küchlük idi. Dunyaning yérimi dégüdek sowét komunistlirining aghzigha qaraytti. Hetta yawrupaning yérimida komunistlar hökümran idi. Shu chaghda amérika bashchiliqidiki hör dunyagha tehdit bolghan, ajiz komunistik xitayning qilmishidin dunya bixewer qalghan yaki bixewer boluwalghan.

2017-Yildiki omumi tutqun bashlandin buyan we irqi qirghinchiliqqa aylan'ghan bügünki künde xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri heriketke ötti. Awustiraliye, kanada, fransiye we en'giliyening Uyghur qirghinchiliqida xitaygha tutqan pozitsiyesi keskinleshkili bashlidi. Bu nöwet jahanshumul dölet amérika yadroluq küch süpitide Uyghur qirghinchiliqi mesiliside xitaygha qarshi chiqiwatidu. Amérika xitay tüzümini hétlirning fashistik tüzümige, sowétning komunistik tüzümige oxshitip tenqit qiliwatidu, hemde bu tüzümnimu sowétke oxshash bitchit qilish heqqide qarashlarni ulghaytmaqta. Milletler ichide én'giliz tilliqlar, fransozlar, yapunlar we yehudilar yawropa döletliride we amérikida Uyghurlarni qollap meydan'gha chiqti. Gérman tilliqlar dunyasi, ispan tilliq döletler, shiwétlar, italiyanlar, türklerning qozghilishi tediriji emelge éshiwatidu. Xuddi amérika yehudilarni qirghin qilip yoq qilmaqchi bolghan gérmaniye fashistlirini qoral bilen, insaniyetning meniwiy qimmetlirini xarap qilmaqchi bolghan sowét ittipaqini hörlükning küchi, qoral we dollar bilen berbat qilghandek xitaynimu halak qilishi mumkin.

2017-Yildiki Uyghurlar duch kelgen tutqun dunya axbaratida gérman fashistlirining jaza lagérlirigha, sowétning gulag lagérigha oxshitiliwatidu. Jahan'gha melumki, jaza lagérini qurghan fashist gérmaniyesi 1945-yili béshini yégen bolsa, gulag lagérini qurghan sowét ittipaqimu 1991-yili tarixning exletxanisigha tashlandi.

1937-Yili, 1957-yili we 2017-yildiki omumi tutqun üch qétimliq Uyghur paji'eside qollinilghan wastilerde ajayip oxshash. Bu oxshashliqlarning négizide sowét komunistliri we xitay komunistlirining ortaq mahiyiti yatidu. Uyghurning béshigha kelgen bu üch qétimliq paji'ede qollinilghan taktikilarning menbeside yene xitay milletchiliki bilen rus milletchilikining fashistik xaraktéri yatidu. Bu üch qétimlik paji'ede yene mustemlikichikning meynet busi, fashizimning zeherlik puriqi we komunizimning qara sayisi elenggiydu.

2017-Yildin kéyin Uyghurni ézip yutmaqchi bolghan xitay tayan'ghan we terghip qiliwatqan komunizim, fashizim we mustemlikichilik bügünki dunyada alliqachan hörlükning, démokratik yüzlinishning we shundaqla yéqinqi 70 yilliq tarixta insaniyetning ortaq düshminige aylinip ketken zulum ochaqliridur. Bügünki insanning hörlüki, ghuru'i, hoquqi, jéni we méli barliq qimmetlerning tarazisigha aylan'ghan dunyada xitayning bundin ikki yüz yil burunqi mustemlikichilikni, yüz yil burunqi fashizim we komunistik idé'ologiyelerni ishlitip, dunyada qudretlik sanalghan natsist gérmaniyesi we komunist sowét impiriyesining meghlubiyetlirige sewep bolghan lagérlarni qurushi we bilen Uyghurni yoqatmaqchi bolushi tarixning chaqini keynige burashqa urunushtur. Bu qilmish tarixtiki natsistlar gérmaniyesi we konunistik sowétke oxshash özining halakitige özi görkar bolghanliqtur.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet