Adryan zénz: "Terbiyilesh merkezliri Uyghurlarni téximu esebiy qiliwétishi mumkin!"

Muxbirimiz eziz
2018-06-27
Élxet
Pikir
Share
Print
"Milletler ittipaqliqi we atalmish diniy esebiylik heqqide sözlesh" teshwiqat chémpiyoni nizam nejwullaning sehnide sözlewatqan körünüsh. 2015-Yili aprél.
"Milletler ittipaqliqi we atalmish diniy esebiylik heqqide sözlesh" teshwiqat chémpiyoni nizam nejwullaning sehnide sözlewatqan körünüsh. 2015-Yili aprél.
Social Media

Ötken yildin buyan metbu'at yüzige chiqishqa bashlighan Uyghurlar diyaridiki "Siyasiy terbiyilesh merkezliri" hemde bir milyondin artuq Uyghur qamalghan bu jaylarning ichki qismidiki ehwallarni pütün dunyaning heyranliqini qozghawatqan hadisilerning biri, déyish mumkin. Emma bu jaylardin her xil shekillerde "Azad" bolghanlarning bu heqte söz qilish imkanining bolmasliqi yaki söz qilishni xalimasliqi seweblik bu mu'esselerge da'ir köpligen mesililer tashqi dunyagha namelum bolup kelmekte.

Bu sahediki mutexessisler bolsa xitay hökümitining Uyghurlar mesilisi heqqide söz qilghuchilargha xitaygha bérishqa wiza bermeslik yaki bashqa qulaysizliqlarni peyda qilishidin ensirep, bu mesililer heqqide qelem tewritishtin özlirini tartip kelmekte. Shundaq bolsimu sani anche köp bolmighan bir qisim alimlar dawamliq mushu sahede izdinip, dunyani bu ishlardin xewerdar qilip kelmekte. Gérmaniyediki "Yawropa medeniyiti we ilahiyet mektipi" ning proféssori, doktor adryan zénz ene shu alimlarning biri.

Proféssor adryan zénz ötken yillardin buyan bu mesile heqqide mexsus izdinip, köpligen ilmiy maqalilerni élan qilghan. Shundaqla yawropa we amérikidiki axbarat wasitiliri Uyghurlar diyaridiki lagérlar mesiliside pikir alidighan da'imliq kishilerdin bolup qalghan. U nöwette zor sür'ette kéngiyiwatqan "Terbiyilesh merkizi" namidiki lagérlar heqqide söz bolghanda buning 2017-yili aprél éyida bashlan'ghan "Esebiylikni tügitish" tedbirlirining bir qismi süpitide otturigha chiqqanliqini, buni xitay hökümiti tarqatqan höjjetlerdin ashkara körüwélish mumkinlikini bildürdi. Emma uning pikriche bu hal tézla kéngeytilip, eslidiki meqsettin pütünley chetnep ketken.

U bu heqte mundaq dédi: "Esebiylikni tügitish merkezliri dégen orunlar eslide xitaylarning tebiri boyiche 'diniy jehette esebiy idiyege ige kishiler' dep békitilgen kishilerni toplash üchün wujudqa chiqqan idi. Emma bu hadise kéyinki waqitlarda barghanséri kéngiyip chektin éship ketti. Netijide sizning yaki bizning nezirimizde pütünley normal, dep qarilidighan diniy étiqad pa'aliyetliri bilen meshghul bolidighan herqandaq kishi özini mushundaq orunlarda köridighan boldi. Yeni mundaqche éytqanda xitay döliti deslepki waqitlarda diniy étiqad sahesidikilerge qarita tallap turup zerbe bergen. Bu kishiler qandaq insanlar désingiz bashqilargha qarighanda bekrek dindar bolghanlar yaki chet'eller bilen qoyuq alaqide boluwatqanlar idi. Shunga esebiylikke qarshi turush nishanliq tedbir süpitide bashlan'ghan. Emma yéqinqi mezgillerge kelgende, bolupmu chén chu'en'go hoquqni qolgha alghandin kéyin bu hadise tolimu keng miqyastiki, shundaqla kelse-kelmes tedbiqliniwéridighan bir charige aylinip qaldi. Buning bilen ahalining téximu köp qismi buning hujum nishani bolup qéliwatidu."

Proféssor adryan zénzning pikriche, nöwette Uyghurlar diyaridiki "Terbiyilesh merkizi" namidiki bu lagérlarni asasiy jehettin j x idarisi yaki edliye idarisi biwasite bashquruwatqan bolup, mushuning özila buning qandaq xaraktérdiki mu'essese ikenlikini körsitip béridiken. Yene kélip yéqinda melum bolghan bir qisim süretlik matériyallar bu xildiki merkezlerning türmilerge yandashturup sélin'ghanliqini, shundaqla bu merkezlerge qamalghan kishilerning oxshash bolmighan renglerdiki kiyimlerni kiyidighanliqi heqqidiki melumatlarning otturigha chiqiwatqanliqini birleshtürüp qarighanda buning xitayda alliqachan emeldin qaldurulghan "Emgek bilen özgertish" sistémisigha warisliq qiliwatqanliqini bilish mumkin iken. Bular bolsa nöwette Uyghurlar diyarida shiddet bilen éship bériwatqan maliye xam chotining bir muhim sewebi iken.

U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: "Qiziqarliq yéri, ular (xitay hökümiti) hazir herqandaq ishni qiliwatidu. Shu sewebtin shinjangning maliye xam choti birnechche sahege merkezleshken halda bekmu téz sür'ette éship méngiwatidu. Shinjangdiki hökümet ijtima'iy parawanliqqa we yéza-qishlaqlardiki 'tereqqiyat' qa, shuningdek ma'arip sahesige ghayet zor sanda meblegh ajritiwatidu. Derweqe bu ma'arip sahesi öz nöwitide 'xitaychilashturush' üchün xizmet qiliwatidu. Bu xil maliye xam choti birnechche maliye katégoriyesi boyiche éship méngiwatidu. Buni yalghuz 'qayta terbiyilesh merkizi' qurulushi yaki 'bixeterlik' xirajiti depla xulasilisek adilliq bolmaydu. Emma qandaqla bolsun bu xirajetlerning hemmisi 'muqimliqni saqlash' üchün serp boluwatidu. Xitay hökümitining bu xildiki 'terbiyilesh merkezliri' üchün qanchilik meblegh serp qiliwatqanliqi heqqide késip birnerse déyelmeymiz. Chünki bu mebleghler oxshash bolmighan shekillerde we usullarda serp qiliniwatidu. Shunga emili yosunda serp bolghan mebleghning peqet azghine qisminila éniqlash mumkin, dep qaraymen."

Doktor adryan zénz nöwette Uyghurlar diyaridiki hemmila kishini wehimige séliwatqan bu xil merkezlerning mahiyette kommunizm tüzülmisidiki muqerrer otturigha chiqidighan klassik mezmunlar ikenlikini, nöwette uning komunizimche uslub bilen xitayche medeniyet sheklining birikmisi süpitide Uyghurlarni özgertishke urunuwatqanliqini, buning körünüshte kishilerni tolimu éhtiyatchan we qorqunchaq qilip qoyghandek körünsimu uzaq mezgillik musapini oylashqanda bu hadisilerning bir qisim kishilerni téximu "Esebiy" qiliwétishi mumkinlikini bildürdi. 

"Bu xildiki 'qayta terbiye' wasitisi kommunistik hakimiyetler üchün da'im qollinilidighan usullardur. Chünki kommunizmning özi bir idé'ologiye sistémisi. Shunga bu sistéma herqachan bashqilarning kommunizm idé'ologiyesige egishishini isteydu. Shunga idé'ologiyilik özgirish, bolupmu diniy sahege mensup bolghan özgirishler kommunizm jem'iyiti üchün bekmu muhim. Shunga bu xildiki 'qayta terbiye' wasitisi kommunistik tüzülme üchün héchqachan heyran qalarliq hadise hésaplanmaydu. U peqet yéqinqi mezgillerde bir qatar yéngiche moda qiyapetlerde, mesilen, 'zamaniwilashturush' niqabida otturigha chiqqan, xalas."

Melum bolushiche, nöwette herqaysi sheher we nahiyilerde bu xildiki "Terbiyilesh merkezliri" köplep échiliwatqan bolup, yéqin kelgüside uning toxtap qélishini körsitidighan héchqandaq bésharet mewjut emes iken.

Toluq bet