Хитайниң турпан вилайитини әмәлдин қалдуруп, шәһәр тәсис қилиши немиләргә сәвәб болиду?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015.04.15
turpan-buyluq-bulyuq-barang-305.jpg Турпан бойлуқтики мәлум бир үзүмлүк. 2012-Йили авғуст.
RFA

12-Апрел хитайниң шинҗаң уйғур аптоном райони һөкүмити, хитай дөләт ишлири кабинетиниң тәстиқлиши арқилиқ, турпан вилайити әмәлдин қалдурулуп вилайәт дәриҗилик турпан шәһири тәсис қилғанлиқини җакарлиди.

Аптоном районниң рәиси шөһрәт закирниң сөзи бойичә ейтқанда “турпан вилайитиниң вилайәтни әмәлдин қалдуруп, шәһәр тәсис қилиши мәркәзниң шинҗаңни идарә қилиш омумий пилани вә турпанниң кәлгүси тәрәққиятидики муқәррәр тәлипи.” бүгүнки күндә турпан вилайити әмәлдин қалдурулуп, вилайәт дәриҗилик шәһәр болуп тәсис қилинғанлиқи чәтәлләрдики уйғурларда күчлүк диққәт вә инкас қозғиди. Буниң уйғурларниң турпанға болған сиясий, тарихий вә кәлгүси һәр җәһәтләрдики игидарчилиқ һәқ-һоқуқлириға көрситидиған тәсирлири һәққидә мулаһизә йүргүзгән уйғур көзәткүчиләр, буниң хитайниң интайин явуз ғәрәзлири ашкарилап қоюватқанлиқини илгири сүриду.

Уйғур елиниң оттура шәрқигә җайлашқан, мәркәз үрүмчигә йирақ болмиған, турпан қәдимдин тартип һазирғичә йипәк йолидики муһим қатнаш түгүни, уйғур қәдими мәдәнийәт макани. Омумий көлими 70 миң квадрат километирдин көп болуп, аһалиси 600 миңдин ашиду. ярғол қәдимий шәһири, бойлуқ, кариз, астанә қәдимий қәбристанлиқидәк асарә‏-әтиқә орунлири, тарихий излар мукәммәл сақланған, ялқунтағ, шипалиқ қумлуқлири билән өзгичә гуманлинарлиқ тәбиий мәнзириси билән дуняға мәшһур.

Йеңидин тәсис қилинған вилайәт дәриҗилик турпан шәһиридә әслидики турпан шәһири наһийә дәриҗилик болуп қучу райони тәсис қилинип, пичан наһийиси билән тоқсун наһийиси өзгәрмәйду. Турпан вилайити әмәлдин қалдурулуп шәһәр тәсис қилинғандин кейин, хитай асасий қанунида бәлгиләнгән қанун тәртипкә асасән, вилайәт дәриҗилик турпан шәһириниң барлиқ мәмурий рәһбәрлик коллектипи сайлам арқилиқ вуҗудқа чиқирилиду. Вилайәт дәриҗилик турпан шәһири үрүмчи, қарамайдин кейинки уйғур елидики 3-вилайәт дәриҗилик шәһәргә айлиниду.

Америкидики уйғур зиялийлиридин сиясий анализчи илшат һәсән әпәнди, хитай немә мәқсәттә турпан вилайитиниң тәшкилий түзүлүшини әмәлдин қалдуруп, вилайәт дәриҗилик турпан шәһири тәсис қилди? шәһәр тәсис қилинғандин кейин турпанниң сиясий, иқтисадий, мәмурий функсийәсидә қандақ өзгиришләр мәйданға келиду? хитайниң турпанни башқуруш шәклидики бу өзгириш билән тәң уйғурларниң мәнпәәти қандақ чәклимиләргә учрайду? дегән мәсилиләр бойичә анализ йүргүзди.

Елшат әпәнди “бу қаримаққа, хитайниң уйғур елини башқурушни асанлаштуруш тәдбиридәк көрүнсиму, әмәлийәттә униң уйғур елини пүтүнләй мәңгүлүк монопол қилиш, уйғурларниң өз земинидики игилик һоқуқлиридин башқа тарихий излирини сүпүрүп тазилаш вә тарихни башқидин йезишни мәқсәт қилған чоң пиланиниң бир қисми вә тәхирсизлик билән башлиған ашкара тәдбири. Буниңға әгишип кәлгүсидә хитайниң уйғур елини йәниму парчилап мәмурий районларға айриш үстидә буниңдин кейин йәнә конкрет тәдбир қоллиниду” дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Көп көрүлгән хәвәрләр
Вәзийәт- мулаһизә
xitayche-xet
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.