Xitay démokratliridin yang jyenli: "Qattiq basturush siyasiti Uyghur rayonigha tinchliq élip kélelmeydu"

Muxbirimiz méhriban
2014-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Xelq baghchisi yénidiki awat bazarda bomba bilen hujum qilish weqesi yüz bérip köp adem ölgen we yarilan'ghan. 2014-Yili 22-may, ürümchi.
Xelq baghchisi yénidiki awat bazarda bomba bilen hujum qilish weqesi yüz bérip köp adem ölgen we yarilan'ghan. 2014-Yili 22-may, ürümchi.
AFP

22-May ürümchi partlash weqesi yüz bergendin kéyin, weqe heqqide öz qarashlirini bildürgen xitay démokratliridin yang jyenli, xitay hökümiti nöwette yürgüzüwatqan qattiq basturush siyasiti arqiliq, Uyghur rayonida muqimliqni saqliyalmaydighanliqini tekitlep, Uyghur qatarliq milletlerge qaratqan milliy siyasitini tenqidlidi. Yang jiyenli sözide, xitay hökümitining yéqindin buyan Uyghurlargha qaratqan diniy étiqad, milliy medeniyet jehettiki qattiq cheklimiliri, bolupmu Uyghurlarning her jehettin kemsitishke uchrawatqanliqi qatarliq ehwallar Uyghurlarning naraziliqini qozghap, bu xil qarshiliq heriketlirining yüz bérishige seweb boluwatqanliqini we bu xil paji'elerge xitay kommunist hökümiti jawabkar bolushi kéreklikini bildürdi.

22-May ürümchi xelq baghchisining arqa derwazisigha toghra kélidighan, etigenlik bazarda partlash hujumi yüz bergendin kéyin, xitay hökümet da'iriliri weqeni "Térrorluq hujumi" dep békitip, weqeni sadir qilghuchilarni qattiq bir terep qilidighanliqini bildürdi. Emma chet'ellerdiki xitay démokratliri bolsa, weqening yüz bérish sewebini éniqlashning muhimliqini tekitlep, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik tügimeydiken, kommunist hökümetning qoral küchige tayinip, Uyghur rayonida muqimliqni saqliyalmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Peyshenbe küni radi'omiz ziyaritini qobul qilghan amérikidiki puqralar küchi teshkilatining bashliqi yang jyenli ependi mushu xil qarashtikilerning biri.

Yang jyenli ependi sözide yéqindin buyan Uyghurlarning naraziliqi sewebidin yüz bergen qarshiliq heriketliridin 1-mart künming poyiz istansisidiki pichaqliq hujum qilish weqesi, ürümchi poyiz istansisidiki 30-aprél adem bomba hujumi we 22-may etigenlik bazargha aptomobil bilen hujum qilish weqelirini misalgha élip, bu xil qarshiliq heriketlirining köpiyishi emeliyette xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan siyasitide mesilining éghirliqini, hetta xitay kommunist hökümitining milliy siyasitining pütünley meghlup bolghanliqini körsitidighanliqini tekitlidi.

Yang jyenli mundaq dédi: méning tekitleydighinim, rayonda arqa-arqidin yüz bériwatqan qanliq weqeler xitay hökümitining nöwette yürgüzüwatqan milliy siyasitini özgertishi kéreklikini yene bir qétim ispatlidi. Yéqindin buyan yüz bergen Uyghurlarning qarshiliq heriketlirining néme sewebtin yüz bergenlikini tehlil qilish we xitay hökümitining bu weqelerning yüz bérishidiki jawabkarliqini sürüshtürüsh intayin muhim. Chünki kommunist hökümet rayonda yürgüzüwatqini qattiq qol basturush siyasiti. Shi jingping hökümiti qoral küchige tayinip muqimliqni saqlashqa urunuwatidu. Emma basturush kücheygenséri Uyghurlarning qarshiliq heriketliri shunche köpiyiwatidu, shiddet derijisimu éship bériwatidu. Mana bu heqiqet bizge muqimliqni qoral küchi we basturush siyasitige tayinip berpa qilghili bolmaydighanliqini we kommunist hökümetning rayondiki milliy siyasitining meghlup bolghanliqini ispatlidi.

Yang jyenli ependi shi jingpingning 4-ayning axiri Uyghur rayonigha qilghan ziyaritining rayon weziyitini yumshitishning ornigha eksiche ünüm bérip, rayondiki milliy ziddiyetni ötkürleshtürüwetkenlikini tekitlidi. Bolupmu, shi jingpingning Uyghurlarning naraziliqi sewebidin yüz bergen qarshiliq heriketlirini atalmish üch xil küchlerge baghlap, rayonda térrorluqqa zerbe bérishni we qattiq basturushni tekitlishi Uyghurlarning xitay merkizi hökümitining rayondiki mesililerni hel qilishigha bolghan axirqi ümidlirinimu yoqqa chiqirip, rayondiki qarshiliq heriketlirining yenimu köpiyishige ot piltisi bolghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "1-Mart künming poyiz istansisida yüz bergen pichaqliq hujum qilish weqesidin kéyin, xitay re'isi shi jingpingning Uyghur rayoni ziyaritidin deslep hemmimiz ümid kütken iduq. Emma shi jinping ürümchi we qeshqerdiki ziyariti jeryanida rayon weziyitini yumshitidighan sözlerni qilishning ornigha 'atalmish üch xil küch' lerge, térrorchilargha, diniy esebiy küchlerge qattiq qolluq bilen zerbe bérishni tekitlidi. Yerlik xelqning milliy örp-aditi, étiqadi, ana tili qatarliqlarni esli hörmet qilish kérek idi. Emma xitaydek bir chong döletning re'isi bolghan shi jinping bu mesililerni étibargha almidi. Eksiche rayondiki iqtisadni tereqqiy qildurushni tekitligende bu yerge kelgen köchmen xitaylargha étibar bérishni, rayonda yüz bergen Uyghurlarning qarshiliq heriketlirige nisbeten qattiq basturush siyasiti yürgüzüshni tekitlidi. Men shi jinpingning qeshqer ziyaritidiki bir sözige diqqet qildim. U qeshqerde eslidiki Uyghur tili mektipini özgertip qurulghan qosh tilliq mektepke qilghan ziyaritide, xitay tili öginiwatqan Uyghur qizigha 'xenzuchini yaxshi ögensingiz, kelgüside yaxshi xizmet tapalaysiz' dédi. Mana bularning hemmisi ashkara halda Uyghurlarning ana tilini kemsitish pozitsiyisini ipadiligenlik. Shi jinpingning mushu sözlirining özila, xitay kommunist hökümitining bu jayda yürgüzüp kéliwatqan milliy siyasitidiki barawersizlikke narazi bolup kéliwatqan Uyghurlarda, kommunist hökümetning siyasitining özgirishige nisbeten ümidsizlik peyda qildi."

Yang jyenli ependi yene, özining bundaq déyish arqiliq térror yolini qollash pozitsiyiside emeslikini alahide tekitlep, nöwette diqqet qilishqa tégishlik nuqtining mesilini ulghaytish emes, belki rayondiki barghanche ötkürlishiwatqan milliy ziddiyetni peseytip, rayonda nisbeten tinch muhit yaritish kéreklikini, shunga xitay kommunist hökümitining Uyghurlargha qaratqan milliy siyasiti heqqide qayta oylinishining tolimu zörürlükini eskertti.

Yang jyenli ependi sözining axirida, nöwettiki Uyghur rayoni weziyitining ehwalidin ensiresh tuyghusini bildürüp, eger xitay kommunist hökümiti Uyghurlargha qaratqan bu xil qattiq qolluq bilen basturush siyasitini mushu teriqide dawamlashtursa, hökümet metbu'atliridiki teshwiqatlirida Uyghurlarni millet süpitide qarilaydighan teshwiqatlirini toxtatmisa, bu xil ehwalning rayondiki Uyghurlar bilen xitay köchmenliri otturisidiki milliy ziddiyetni barghanche ötkürleshtürüp téximu yaman aqiwetlerning kélip chiqishigha seweb bolidighanliqini agahlandurdi.

Toluq bet