Élshat hesen: "Uyghurlarni zorawanliq yolini tallashqa néme mejbur qildi?"

Muxbirimiz méhriban
2014-03-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay qurultiyi mezgilide, muxbirlar zhang chunshyenning kunming weqesi toghrisidiki inkasini élish üchün so'al sorimaqta. 2014-Yili 6-mart, béyjing.
Xitay qurultiyi mezgilide, muxbirlar zhang chunshyenning kunming weqesi toghrisidiki inkasini élish üchün so'al sorimaqta. 2014-Yili 6-mart, béyjing.
AFP

Birqanche kündin buyan, 1-mart yüz bergen kunming poyiz istansisidiki xitay puqralirigha hujum qilish weqesi xelq'ara metbu'atlardiki qiziq munazire témisining birige aylandi. Xitay hökümiti weqening térrorluq hujum qilish weqesi ikenlikini tekitlep, weqe gumandarlirini qattiq jazalaydighanliqini bildürdi. Xelq'ara metbu'atlardiki mulahizilerde bolsa, xitay weziyitini közetküchi siyasiy analizchilar öz qarashlirini otturigha qoyup, xitay hökümitini aldi bilen weqening yüz bérish sewebi heqqide izdinishke dewet qilip, Uyghur qatarliq milletlerge qaratqan milliy siyasiti heqqide qayta oylinishqa chaqirmaqta.

Amérikidiki Uyghur ziyaliysi élshat hesen ependi1-mart kunming weqesidin kéyin boshün torida élan qilghan "Uyghurlar chéchenlerning yolini tallashqa mejbur bolmaqta", "Ilham toxti ependining éytqanlirini untup qalmayli" namliq maqaliliride, kunming poyiz istansisida yüz bergen pichaq bilen xitay puqralirigha hujum qilish weqesi hemde Uyghurlarning bu xil zorawanliq yolini tallashqa mejbur bolushidiki sewebler heqqide toxtilip, bu xil weqelerning yüz bérishige xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasiti we ilham toxti ependige oxshash Uyghurlarning qanuniy heq-hoquqlirini telep qilghuchi mötidil ziyaliylarni tutqun qilishi seweb bolghanliqini tekitligen idi.

Bügün élshat ependi bilen élip barghan söhbitimiz jeryanida, élshat ependi 1-mart kunming poyiz istansisi weqesining xitay hökümitini Uyghurlargha qaratqan milliy siyasitide mesile barliqi heqqide oylinishqa mejbur qilidighan nuqta bolup qélishini ümid qilidighanliqini bildürüsh bilen bille, xitay hökümitini 15-yanwar küni tutqun qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti mesilisini bir terep qilishta qayta oylinishqa chaqirdi.

Élshat ependi 1-mart kunming weqesining yüz bérish sewebliri heqqide öz qarashlirini birqanche nuqtigha bölüp otturigha qoydi. Élshat ependining qarishiche weqening yüz bérishige aldi bilen xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasiti seweb bolghan. Bu heqte toxtalghan élshat ependi 2009-yili yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesi wang léchüen dewridiki qattiq basturush siyasitining meghlup bolushining ispati bolghan bolsa, bulturdin buyan sherqiy türkistanda arqa-arqidin yüz bériwatqan qarshiliq heriketliri we 1-mart kunming weqesini 2010-yili 5-ayda échilghan shinjang xizmet yighinidin kéyin, rayonda wang léchüen'ge oxshash basturush siyasitini dawamlashturghan yéngi emeldar jang chünshyenning meghlubiyitining ispati déyishke bolidighanliqini bildürdi.

Xitay da'irilirining ilham toxti ependini tutqun qilishi we uninggha oxshash mötidil yolni tallighan Uyghur ziyaliysinimu "Bölgünchilik" jinayiti bilen eyiblishining, eslidinla xitayning basturush siyasitige narazi boluwatqan Uyghurlarning axirqi ümidinimu yoqqa chiqirip, Uyghur yashlirini ümidsizlik girdabigha ittiriwatqanliqini agahlandurghan élshat ependi, ilham toxtidek Uyghur xelqining eng eqelliy heq-hoquqlirini tinch yol bilen telep qilghuchilarningmu awazining ujuqturulushi, kunming weqesidek weqelerning bundin kéyin yene yüz bérishige yol échip, Uyghurlarni chéchenler tallighan zorawanliq yoli arqiliq öz heq-hoquqlirini telep qilish yoligha méngishqa mejburlishi mumkinlikini, shunga xitay hökümitining nöwette yürgüzüwatqan milliy siyasiti heqqide qayta oylinishi kéreklikini tekitlidi.

Toluq bet