Уйғурлар дияридики тоқунушлар вә “иккинчи пәләстин” чүшәнчиси (2)

Мухбиримиз әзиз
2017.08.29
Xelqqe-qolayliq-saqchi-ponkit.jpg “хәлққә қулайлиқ” сақчи понкитлириниң биридә қаравуллуқта туруватқан хитай қораллиқ сақчилири. 2017-Йили авғуст. (cpj.org Торбетидики мунасивәтлик мақалидин сүрәткә елинған)
Photo: RFA

Нөвәттә уйғурлар диярида оттуриға чиқиватқан түрлүк һадисиләр район миқясидики омумий вәзийәтниң сәлбий йүзлинишкә қарап меңиватқанлиқини ишарә қилмақта. Шуниң билән биргә, миллий зиддийәт һәмдә сиясий һәрикәтләрниң әвҗ елиши болса уйғурлар билән хитайлар оттурисидики һаңниң зорийиши билән оң танасип болмақта. Бу һалниң бир қисим кишиләрни ойға селиватқанлиқи һәмдә уйғурлар райониниң пәләстингә охшаш тоқунуш маканиға айлинип қелишидин әндишә қозғаватқанлиқи мәлум. Бу мунасивәт билән пәләстин һәмдә пәләстин-исраилийә тоқунуши билән яхши тонушлуқ болған мутәхәссисләр зияритимизни қобул қилди. Улар сөһбәт җәрянида уйғурлар дияри билән пәләстин мәсилиси һәққидики охшашлиқлар вә пәрқләр һәққидә өзлириниң қарашлирини баян қилди.

Һәрқайси ахбарат васитилири вә учур мәнбәлири уйғурлар диярида нөвәттә иҗра болуватқан сиясий, иқтисад вә мәдәнийәт тәдбирлириниң йәрлик хәлқниң түп арзусиға хилап һалда иҗра болуватқанлиқини көрситиду. Буниң билән бир қисим мутәхәссисләр уйғурлар җәмийитидә оттуриға чиқиватқан зорлуқ һәмдә қаршилиқ һәрикәтлирини сиясий җәһәттә һоқуқсиз, иқтисадий җәһәттә намрат вә мәдәнийәт җәһәттә йәкләнгән уйғур җәмийитиниң барлиқ ишикләр тақалған һалдики үмидсизлик роһийитиниң бир түрлүк инкаси, дәп хуласилигән иди. Йәнә бәзиләр болса, бу хил қаршилиқлар һәққидә пикир қилип, хитайниң зулум характерлик сиясити ашқансери уйғурлардики яшлардин һаят қелиштин көрә өлүмни арзу қилидиғанларниң сани ашиду, бу болса уйғурлар дияриниң иккинчи пәләстингә айлинишидики муһим басқуч, дәп хуласә чиқарған иди. Әмма, исраилийә-пәләстин тоқунуши һәққидә биваситә саватқа игә болған бәзи зиялийлар болса, бу икки райондики мәвҗут мәсилиләрдики бәзи түплүк пәрқләр һәққидә тохтилишниң муһимлиқини тәкитләйду.

Хитай язғучилиридин таң дәнхуң йиллардин буян исраилийәниң пайтәхти тел авив шәһиридә хизмәт қилип кәлмәктә. У бу һәқтики зияритимизни хушаллиқ билән қобул қилип, исраилийә йолға қоюватқан сиясәтләр билән хитай даирилири иҗра қиливатқан тәдбирләргә қарап чиқти. Униң қаришичә, исраилийә билән уйғурлар диярини селиштуруш тоғра кәлсә, алди билән уларниң һоқуқ җәһәттики пәрқи бәкму рошән көзгә челиқидикән. У бу һәқтә мундақ деди:
“мән шәхсән шәрқий түркистанға берип бақмиған, әмма тибәткә көп қетим барған идим. Шуңа мениң шәрқий түркистанниң һазирқи әһвали һәққидики билимим асасий җәһәттин һәрқайси ахбарат васитилиридә әкс әткән мәлуматлар асасида топланған. Шундақ болсиму мән өзүм яшаватқан исраилийә билән шәрқий түркистанни селиштурсам, бу җәһәттики пәрқни бәкму зор дейишкә болиду. Чүнки, исраилийәниң өзидики диний етиқад, сайлам, мәтбуат әркинликини шәрқий түркистандики алақидар әһваллар билән селиштуруш һәргизму мумкин әмәс. Йәнә келип исраилийәниң өзидә исраилийә пуқраси болған кишиниң әрәб яки йәһудий болушидин қәтийнәзәр баятин тилға алған асаслиқ һоқуқлири қанун тәрипидин һәқиқий йосунда қоғдилиду һәмдә капаләткә егә қилиниду. Болупму исраилийә тәвәликидики әрәб миллитиниң бу һоқуқлардин әнсиришиниң һечқандақ зөрүрийити йоқ.”

Таң дәнхуңниң пикричә, һәрқайси милләтләрниң нопус җәһәттики пәрқидә сақлиниватқан мәсилиләр уларниң адил муамилигә учришиға сәвәб қилинса, бу толиму күлкилик һадисә болуп қалиду. Униңчә, исраилийә бу мәсилини наһайити аддий вә оңушлуқ һәл қилған. У бу һәқтә мундақ деди:
“мәсилән алайлуқ, исраилийә дөлитидики мусулманларниң нопуси омумий дөләт нопусиниң 17.5% Ни игиләйду. Буни шәрқий түркистандики уйғурлар билән хитайларниң нопус нисбити билән селиштурғанда пәрқ мениңчә бәк чоң болуши мумкин. Әмма исраилийәдики бу мусулманларниң диний етиқад әркинлики толуқ капаләткә игә. Йәни уларниң пәрзәнтлири мәктәпләрдә омумий маарипни қобул қилиштин башқа, әгәр халиса мусулманчә мәктәпләрдә маарип тәрбийиси алсиму болувериду. Мениңчә, шәрқий түркистанда бу хил әһвал мәвҗут әмәс.”

Язғучи таң дәнхуңни бу җәһәттә һәммидинму бәк һәйран қалдурған һадисә һәрқайси ахбарат васитилиридә хәвәр қилинған уйғурларниң кийим-кечәк вә сақал-бурутлири һәққидики чәклимиләр болған. Униңчә бу мәсилиләр пүтүнләй шәхсийниң таллиши болуп, һөкүмәтниң бу ишларға қопаллиқ билән арилишишини пүтүнләй бимәнилик дейишкә болидикән. У бу һәқтә мундақ деди:
“исраилийәдики мусулманлар әлвәттә кийим-кечәк әркинликигә игә. Йәни яғлиқ яки ромал саламду вә яки өзлириниң узун диний либаслирини кийәмду һечкимниң буниң билән чатиқи йоқ. Йәнә улар халиған җайда яки һәрқандақ аммиви сорунларда намаз оқуса болувериду. Шәхсән мән тел авивниң деңиз бойлирида яки тез сүрәтлик йолда кетиватқан вақитлиримда мусулманларниң намаз оқуватқанлиқини көп қетим көргәнмән. Исраилийә һөкүмити һечқачан бу хилдики диний паалийәтләргә яки мәсчитләрдики диний етиқад ишлириға арилашмайду. Мундақчә ейтқанда, арилишимән дәпму арилишалмайду. Чүнки, исраилийәликләрниң өзидиму динға етиқад қилидиғанлар вә етиқад қилмайдиғанларниң сани хели бар. Шуңа динға һөкүмәтниң арилишиши һәрқачан толиму назук мәсилә һесаблиниду, йәнә келип пуқралар һөкүмәтниң диний етиқадқа чәклимә қоюшини омумән қобул қилмайду. Шуңа исраилийәниң дөләт қанунида көп хотунлуқ болуш мәни қилинған болсиму, исраилийә пуқраси болған мусулманларниң төт хотун елишиға қанун йол қойиду.”

Уйғурлар диярида иҗра болуш алдида туруватқан мәктәпләрдики уйғур тилини чәкләш тәдбирлири билән исраилийәниң тил сияситини селиштурған таң дәнхуң хитай һөкүмитиниң бу хил тәдбирлирини “йолсизлиқ вә муттәһәмлик” дәп әйиблиди. У бу һәқтә мундақ деди:
“тил әркинлики җәһәттин алсақ, әрәб тили исраилийәдики мусулманларниң ана тили, йәнә келип исраилийәдә һөкүмәт ишлирида қоллинидиған рәсмий тилларниң бири. Мениңчә, бу әһвални шәрқий түркистан яки тибәт районида хитай тилиниң мәҗбурий йосунда һөкүмәт тили қилип бекитилиши һәмдә йәрлик тилларниң иккинчи тилға айлинип қелиши яки пүтүнләй мәни қилиниши билән селиштурғили болмайду. Чүнки, исраилийәдә бундақ әһвалниң йүз беришигә қанун һәргизму йол қоймайду. Һәтта әң оңчил болған адәмму исраилийәдә бу хилдики диний яки мәдәнийәт ишлириға арилишишни вә яки һөкүмәтниң бирәр тәдбир қоллинип мусулманларниң кийим-кечәк, тил-йезиқ әркинликигә қол тиқишини қоллашқа җүрәт қилалмайду. Шуниңдәк бу мәсилиләр һәққидә бирәр муназирә соруни һазирлашқиму болмайду, омумән бундақ ишларниң һечқайсисиға бу йәрдә йол қоюлмайду.”

Туңган мусулманлиридин йетилип чиққан актип тор язғучиси, америкидики җорҗия университетиниң химийә пәнлири аспиранти сулайман йигу (Sulaiman Yigu) бу мәсилә һәққидә узундин буян ойлинип келиватқан зиялийларниң бири. Униңчә, уйғурлар дияри билән пәләстин тоғрилиқ сөз қилиш тоғра кәлсә, бәзи охшашлиқларни вә пәрқләрни алаһидә тәкитләш тоғра келиду. У бу тоғрилиқ мундақ деди:
“пәләстинликләр вә уйғурлар бирдәк өзлири таҗавузчи вә ишғалчи күчләр, дәп қараватқанларниң һөкүмранлиқида мәвҗут болуп турмақта. Улар уруш җараһәтлири, ана вәтинидин айрилип қелиш, миллий өчмәнлик қатарлиқлардиму ортақлиққа игә. Дәрвәқә мәзмуниниң қанчилик тирән вә кәң болушидин қәтийнәзәр исраилийәдә демократийә асасидики асасий қанун мәвҗут. Бу асасий қанун пәләстинликләрни диний етиқадини давам әттүрүшкә, өз мәдәнийитини сақлап қелишқа, сөз қилиш, намайиш қилиш вә сайламға беләт ташлаш дегәнләргә иштирак қилишқа муйәссәр қилған. Һалбуки, коммунист һакимийити бесип ятқан шәрқий түркистанда болса буниңдин нәччә һәссә еғир болған зулум вә қабаһәт һөкүм сүрмәктә. Университетниң профессорлири вә ахбаратчилар тутқун қилинмақта. Ата-анилар вә пәрзәнтләр болса худаға сеғинип туруп, залим һөкүмәт үстидин шикайәт қилмақта. Уйғурлар һазир һоқуқсиз пуқралардур. Улар һәққидики учурлар қаттиқ контрол қилинған, уларниң өйлири вә мәсчитлири қаттиқ назарәт астида. Шуниң үчүн уйғурлар өзлириниң барлиқ һоқуқлардин мәһрум қалғанлиқини, зулум алдида үмидсиз вә мудапиәсиз һалда туруватқанлиқини тонуп йәтмәктә.”

Әмма, уни һәммидинму бәкрәк һәйран қалдурғини, дунядики нурғун кишиләрниң пәләстин мәсилиси һәққидә һаман бәлгилик чүшәнчигә игә икәнлики, әмма сиясий, иқтисад, мәдәнийәт вә башқа җәһәтләрдики әһвали пәләстиндин нәччә һәссә еғир болған уйғурлар тоғрисида болса ташқи дуняниң көп нәрсә билмәслики болған. Униң пикричә, буниңдики асаслиқ сәвәб бу мәсилә һәққидә сөз қилиштики “бихәтәрлик” чүшәнчиси икән. У бу һәқтә мундақ деди:
“нурғун кишиләр әмәлийәттә шәрқий түркистанда зади немиләрниң болуватқанлиқини билип кәтмәйду, әмма башқа җайлар һәққидә болса улар һәммидин хәвәрдар. Хитай һөкүмитиниң хилму-хил сүзгүчлири вә тәшвиқатлири арқисида дунядики нурғун инсанлар хитайлар көтүрүп чиққан бу ‛сәмимий‚ мәнзиригә ишиниду: бу көрүнүштә хитайлар уйғурларға ярдәм қилиш билән бир вақитта йәнә, бөлгүнчи вә террорчиларни йоқатмақта. Әмма һәқиқий әһвалдин хәвәрдар кишиләр болса, виҗдан нуқтисидин уйғурларға һесдашлиқ қилиду. Мән бир достумни мисал алсам, у һәрқачан пәләстиндики чәтәл таҗавузи һәққидә ғәзәп билән сөзләйду, әмма шәрқий түркистандики мусулманларға қаритилған түрлүк чәклимиләрни болса ‛зөрүр тәдбирләр‚ дәп қарайду. Чүнки, бу сиясәтләр вә чәклимиләрни униң өз һөкүмити түзүп чиққан. Йәни у исраилийәни әйибләшниң хәтәрсиз икәнликини, әмма уйғурлар һәққидә сөз қилишниң өзигә балайиапәт болидиғанлиқини яхши билиду. Диққәт қилсам, у достум гәрчә наһайити бихәтәр болған бир мәмликәттә яшаватқан болсиму, униңдики өзимизниң мусулман қериндашлиримизға зулум селиватқан хитай һөкүмитигә болған ғәзәп аллиқачан ғайиб болған икән.”

Һалбуки, уйғурлар мәсилиси билән яхши тонушлуқ болған бир қисим чәтәл мутәхәссислири болса, уйғурлар дияриниң иккинчи пәләстин болуп қелиш еһтималлиқи һәққидә башқичә қарашларни оттуриға қоймақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.