Ata-anilar öz perzentlirini “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” heqqide qandaq usulda melumatliq qilalaydu (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2022.03.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
belgiye-5-fewral-olimpik-qarshi-namayish-2.jpg 1997-Yilidiki “5-Féwral ghulja qirghinchiliqi” ning 25 yilliqini xatirilesh we béyjing qishliq olimpikige naraziliq bildürüp ötküzülgen namayishidin körünüsh. 2022-Yili 5-féwral, bélgiye.
Photo: RFA

Pisxolog, doktor néchama xanim, amérikidiki tejribilik pisxikiliq dawalash yétekchisi we pisxika analizchisi. U a'ilidiki munasiwet, balilar we chonglargha ölüm we yoqitishning keltüridighan pisxikiliq azablirigha taqabil turush, ayallar we balilarni dawalash qatarliq jehette kespiy zhurnallarda nurghun pisxika analiz maqalirini yazghan.

Doktor néchama lis-léwinsonning balilar üchün yazghan “Bowa-momisi ölgende: bir balining özining pa'aliyet deptiri”, “Ermek haywanlarning ölümi” qatarliq kitapliri oqurmenlerning zor alqishigha we yene döletlik yehudiy kitab mukapatigha érishken. Ziyankeshlikke uchrighuchilargha xals yardem bérishni adet qilghan nichama xanim, yéqindin buyan yene Uyghur kishilik hoquq qurulushi, Uyghur amérika birliki uyushturghan “Uyghur krizisigha taqabil turush” programmisigha qatniship, irqiy qirghinchiliqning muhajirettiki Uyghurlarning rohiy saghlamliqigha keltüriwatqan zexmetlirini dawalash we uning aldini élip üchün muhim we ehmiyetlik xizmetlerni qilmaqta.

Néchama xanim bügün, Uyghur ata-anilar öz perzentlirini “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” heqqide qandaq usulda melumatliq qilalaydu ? digen témidiki télifon ziyaritimizni xoshallq bilen qobul qildi.

Muxbir: hörmetlik doktor néchama xanim, Uyghur irqiy qirghinchiliq hemme Uyghurlarning hayatigha oxshimighan tesir we ziyankeshliklerni élip kelmekte. Elwette her qandaq ata-ana bolghuchi üchün éytqanda balilirigha irqiy qirghinchiliq heqqide melumat bérishnimu asan'gha toxtimaydu. Qandaq qilghanda balilargha bu heqte toghra we asan usulda söz achqili bolidu?

Doktor néchama: eng awal shuni tekitlishim kérekki, meyli ölüm yaki yaratquchi we yaki her qandaq bir muhim mesilini balilargha chüshendürüshke toghra kelgende, uni birla qétimdila balilargha bildürüp bolghili bolmaydu.

Bu terbiyeni xuddi balilarning üsüp yétilish jeryanigha oxshash tedriji we shundaqla balilarning yash perqi, alahidilikliri we qobul qilish iqtidarigha qarap élip bérilishi lazim. Balilarmu bir birige oxshimaydu, bezi balilar alahide nazuk, beziliri sezgür kélidu. Shunga ata-anilar bu heqtiki angnimu, balilarning alahidilikige maslashqan halda élip bérilishi kérek. Hemmidin muhimi meyli a'ilingiz, meyli dölet yaki etrapingizdin bolsun yaxshiliq qilishni adet qilghan insanlarni misal qilish arqiliq, balilargha dunyada yenila yaxshi ademlerning köplükini bildürüsh zörür. Xuddi yaxshi insanlar bolghinidek bezide yaman kishilerningmu barliqini, bezide ular bashqilarning özidin perqliq bolushini yaqturmighanliqi üchün, uninggha yamanliq qilidighanliqini hetta ulargha nepretlen'genliki üchün ularni öltürdighanliqi, bu rehimsizlikning qatilliq bolidighanliqini chüshendürümiz. Shundaqla egerde bir top yaman kishilerning, bashqa bir top kishilerning özliridin perqliq bolghanliqi üchün ulardin nepretlinip hetta ularning hemmisini öltürüp yoq qiliwétishning irqi qirghinchiliq bolidighanliqi heqqide melumat béreleymiz.

Muxbir: balilargha irqiy qirghinchiliq heqqide melumat bérish jeryanida ulargha tarixta yüz bergen qirghinchiliqlardin misal élish muwapiq usulmu?

Doktor néchama: bu témigha munasiwetlik weqe hadisiler yüz bergende, yaki shu heqtiki so'allargha toghra kelgende tarixtiki oxshiship kétidighan tragidiyilerni misal qilishqa bolidu. Mesilen hazirning özide balilar ukra'inada yüz bériwatqan urush we ölüm weqelirini anglishi mumkin, néme üchün bezi kishilerning bigunah kishilerni öltüridighanliqidek so'allarni sorishi mümkin. Bu toghruluq gep-söz bolghan peyt, del buni chüshendürüshning muwapiq pursiti dep qaraymen. Belkim ulargha dunyaning bashqa jaylirida oxshimighan irqiy qirghinchiliqlarning yüz bergenlikini, irqiy qirghnchiliqning irqiy qirghinchiliq milliy, étnik, irq yaki diniy guruppini yoqitish (pütünley yaki qismen) niyet bilen qilin'ghan her xil heriketlerni körsitidighanliqi toghruluq chüshenche bergili bolidu. Irqiy qirghinchiliq heqqidiki énqlima bilen teng shundaqla xitayning Uyghurlargha irqy qirghinchiliq qiliwatqanliqidek tarixtimu, xuddi shuninggha oxshap kétidighan, riwanda, süriye, yehudi chong qirghinchiliqi we bashqa jaylardimu qirghinchiliq weqeliri yüz bergenlikini misal qilip ötüshke bolidu.

Muxbir: bolupmu ata-anilar kichik yashtiki balilirining bowa momisini néme üchün körelmeydighanliqini sorighinida, ata-anilar ularning lagérlargha élip kétilgenliki yaki u jayda iqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqini biwaste diyishi kérekmu? yaki ularning bu so'allirigha jawab bérishning bashqa bir usuli barmu?

Doktor néchama: belkim balilar bowa momisining, tagha we yaki hammilirining nedilikini sorishi mümkin bu chaghda ata-anilarning bek kichik yashtiki balilirigha irqiy qirghinchiliqni bildürüshning rzürüriyiti yoq dep qaraymen. Ular xitaydiki eski ademlerning bowa momilirini tes kün'ge qoyuwatqanliqini bilse yéterlik. Lékin biwaste halda irqi qirghinchiliq heqiqde söz échish muwapiq emes. Ular bir az chosh bolghanda yaki bu heqte so'al sorashqa bashlighan waqtida gep échishqa bolidu.

Muxbir: sizningche balilargha bu heqte söz échishning eng muwapiq shara'it yaki peyti qaysi?

Doktor néchama: melum bayramni tebrkligen chaghlar, xatire künler, Uyghurlar e'üchün alahide héyt-bayramlar yaxshi peytlerdur, a'ilide téliwizide kino yaki shundaq munasiwetlik échinishliq melum weqeliklerni körüwatqanda, balilar bu heqte sorighanda, balilargha qirghinchiliq heqqide chüshendürüshning yaxshi peyti dep qaraymen.

Muxbir: ata-anilar balilargha irqi qirghinchiliqni sözligen'ge balila qandaq oxshimighan ri'aksiyelerni qayturushi mümkin?

Doktor néchama: balilarning buninggha ri'aksiyesi perqliq bolidighanliqini bilishingiz kérek. Bezi balilar peqetla perwa qilmasliqi anglimasliqqa sélishi mumkin, beziliri intayin bi'aramliq bolushi, yighlishi mumkin, yene beziler qorqushi mumkin eger uni balilarning anglighili kelmise, uninggha zorlap sözleshni toxtitish lazim. Balilargha ularning amérikida, ata-anisining yénida bixeter ikenlikini héchkimning uninggha ziyankeshlik qilalmaydighanliqini aydinglashturush hemmidin muhim.

Muxbir: mektep yéshidiki balilargha, irqi qirghinchiliqni chüshendürüsh bilen bir waqitta, ulargha ashundaq zulum qilghuchilargha qarshi chiqish, adaletni, heqni yaqlash éngini turghuzush terbiyisini birleshtürüshke bolamdu?

Doktor néchama: balilarni heqsizlike qarshi turushqa yéteklesh intayin muhim. Bu terbiyenimu oxshimighan yashtiki balilargha mas halda tedriji élip bérish kérek. Mektepte ular birining irqi tili we bashqa jehettin perqi bolghanliqi we yaki köchmen bolghanliqi üchünla kemsitishke, yman mu'amilige uchrushining toghra bolidighanliqi, mubada birining shundaq heqsiz mu'amilige uchrighini körgende u özining yéqin dosti bolmighan teqdirdimu uni himaye qilish mes'uliyiti barliqi heqqide terbiyilesh mumkin. Ular sel chosh bolghanda bolsa bu xil heqsizliklerni tosush üchün xet yézish yaki namayish qilish qatarliq usullar bilen naraziliq bildürüsh mumkinliki heqqide terbiye élip bérish kérek.

Nichama xanim ottura mektepte oquwatqan oqughuchilargha irqiy qirghinchiliq uqumi heqqidiki éniqlima we tepsilatlarni etrapliq öginishige imkaniyet yaritish muhimlqi heqqide ayrim toxtaldi.

Doktor néchama: toluqsiz ottur mektep toluq ottur mektep yéshidiki balilargha, irqiy qirghinchiliq we chong qirghinchiliqning éniqlimisi heqqidiki bilimlerni bérish ulargha irqiy qirghinchiliqning her xil basquchlirini öz ichige uchurlarni ügünish imkaniyitige ige qilishqa bolidu. Oqughuchilar irqiy qirghinchiliqqa da'ir etrapliq matériyallarni izdinip körüp uning murekkeplikini chüshinishke yol qoyush, uning éniqlimisini hazirqi zaman tarixidiki qollinishliri bilen sélishturup munasiwetlik nurghun höjjetlerdin öginishige imkaniyet bérishi lazim.

Balilardin irqiy qirghinchiliq heqqidiki melumatlarni yoshurush arqiliq, ularni qorqunch ichide, yardemsiz halda ganggiritip qoyushtin saqlinish kérek. Balilarning yéshigha muwapiq qana'etlinerlik jawab tépishigha yardem bérish kérek.

Muxbir: sizning xizmet tejirbingizde, ata-anilarning balilargha irqi qirghinchiliq heqiqde sözligenliki üchün balilar bésim hés qilghanliqi yaki pisxilogiyilik mesile körülgen ehwallarnmu uchratqanmidingiz?

Doktor néchama: men héch bir balining ata-anisi uninggha irqiy qirghinchiliq heqqide szüligenliki üchün bésim peyda qilghan yaki mesile körün'gen ehwallarni uchritip baqmidim. Bu so'al men chong qirghinchiliqqa a'ile ezaliri öltürülgen yehudi a'ililiridin eng küp anglighan so'alning biri. Bu yerde ular anglashqa tégishlik we muhtaj bolghini bowa-momilirini yoqutush heqqidiki hékayilerdin köre özlirining bixeter ikenlikini bilishidur. Balilargha nisbeten hemmidim muhimi ata-a anilirining bu irqi qirghinchiliqqa qandaq inkas qayturushi, yeni ularning a'ilidiki herikiti. Ata-anilarning dawamliq türde bésim ichide, chüshkün yürüshi, yaki dawamliq achchighlinishi, balilarni irqiy qirghinchiliqtin bekrek zexmilendüridu.

Muxpir: doktor nichama, sz baya éytqandek, eger balilar, ata-anilarning irqi qirghinchiliq heqqidiki sözlirige perwa qilmisa yaki anglashqa qizziqmisa qandaq qilishi kérek?

Doktor néchama: elbette irqi qirghinchiliqtek jiddy mesilige qarita balilarning perwasiz boluwélishi, nurghun ata-anilarni achchiqlanduridu. Eger ata-anilar balilirini ularning inkasi yüzisidin “Sen nime digen yaramsiz?! men séning yéshingda lagérgha qamalghan idim. Sen qandaqsige bundaq perwasizliq qillalaysen?” digendek éghir sözler bilen eyplise xata bolidu. Gunahni balilargha artip qoyushqa bolmaydu bu intayin ziyanliq. Balilarni gunahkar hés qildurush ulargha éghir rohy bésim élip kélidu. Buningdin saqlinish lazim. A'ile yaki jama'etning wehimisi bashqa irqiy qirghinchiliqning ziyankeshlikige uchrighanlardinmu chong dep perez qilishqa bolmaydu.

Muxbir: muhajirettiki Uyghur ata-anilarmu bu irqi qirghinchiliqning tesiride oxshimighan pisxikilik rohy bésimlargha uchrimaqta, bu zulumning tesirining bir emes bir qanche ewlatqiche dawam qilishi mümkin, sizning bilginingizde, yehudi a'iliri ular uchrighan irqi qirghinchiliqning kéyinki ewladlirigha élip kelgüsi yaman tesrliridin qutulush yaki uni töwen chekke chüshürüsh üchün qandaq yol tutqan ?

Doktor néchama: shundaq, biz tetqiqatlirimiz dawamida irqi qirghinchiliqning bir qanche ewlatqiche tesr körsitidighanliqini yehudi xelqining hayatidin körüwatimiz. Heqiqet shuki, gunahkarliq tuyghusi irqiy qirghinchiliqni biwaste bashtin ötküzüp hayat qalghanlarda körülidighan omumiy ehwl, ular bangqilarning halek qilinnip özilirining bolsa saq qalghanliqini eypleydu, emma balilargha bu gunahkarliq tuyghusini miras qilmasliq kérek. Yüz bergen irqiy qirghinchiliqta ularning héchqandaq mes'uliyiti yoq, ularning özlirining gunahsiz ikenlikini angqirishigha yardem bérish kérek.

Yehudi a'ililiri balilirigha irqir qirqi'inchiliqtin élip kélidighan yaman aqiwetliridin qutulushning eng toghra usuli hayatini qedrlep, yaxshi yashash ikenlikini singdürüshke ehmiyet béridu. Ular ewlatlirigha, gétlirning meqsidi yehudilarni pütünley öltürüp yoq qilish, halek qilish idi. Emma ular bizni halek qilalmidi. H uningdin intiqam élishning yoli uni meqsidige yetküzmeslik we téximu yaxshi yashishimiz kérek dep, chüshendürüsh en'enisi bar.

Néchama xanim Uyghur a'ililirinimu perzentlirige irqiy qirghinchiliqni anglitish we oxshash waqitta ularni bu zulumnish wastiliq tesrlidin qoghdighan halda yehudilarning tejirbisini örnek qilishqa bolidighanliqi heqiqde meslihet bérip, sözini mundaq dawam qildi.

Gerche, xitay hökümitiUyghurlargha hazirghiche ziyankeshlik qilishni toxtatmighan bolsimu, Uyghur ata-anilar, muhajirette üsüp yétiliwatqan perzentlirige xitayning ulargha héchqandaq ziyan yetküzelmeydighanliqini éniq chüshendürsh rqiliq, ulargha bixeterlik tuyghusi bérishi intayin muhim.

Ulargha özlirining bu jayda nahayiti bixeter yaxshi yashawatqanliqini, birlikte meschtlerge baralaydighanliqi, bayramlarni birlikte ötküzeleydighanliqi heqiqde köprek sölep turushi, ularni xitay hökümitini meqsidige yetküzmeslik üchün séning qillaydighining h'ishing téximu yaxshi yashashqa tirishish dep jasaretlendürüp turushi zürürdur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet