Qazaqistan, qirghizistan we rusiyediki mutexessisler "Uyghur qanun layihesi" heqqide inkas qayturdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
house.gov

Melumki, yéqinda amérika kéngesh palatasi teripidin "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning toluq awaz bilen maqulluqtin ötüshi pütün dunyadiki Uyghurlarni hayajan'gha saldi. Mezkur layihede xitayning Uyghur élide yürgüzgen basturush siyasiti, Uyghur we bashqimu türkiy-musulman xelqlerni tutqun qilishi we türme-lagérlargha qamishi, muhajirette yashawatqan Uyghurlargha tehdit sélishi, kishilik hoquqining depsende bolushigha sewebkar bolghan xitay emeldarlirini jazalash qatarliq mezmunlar kirgüzlgen bolup, bu xitay terepni qattiq bé'aram qilghan idi.

"Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning maqullinishi dunyadiki her qaysi ammiwi axbarat wasitiliride we mutexessislerde küchlük inkas qozghidi. Shu jümlidin rus, qazaq, özbék tilliq metbu'atlarda maqaliler élan qilinip, ularda mezkur qanun layihesining Uyghur we bashqimu az sanliq milletlerning heq-hoquqlirini qoghdashqa qaritilghanliqi, uninggha yene amérika prézidénti donald tramp hökümitining Uyghur millitige qarita zulum siyasiti élip bériwatqan xitay emeldarlirigha émbargo élan qilishi qatarliq mezmunlar kirgüzülgen.

"Éksklyuziw" agéntliqida élan qilin'ghan "A q sh sénatorliri xitaydiki Uyghurlarni qoghdap, qanun layihesi qobul qildi" namliq maqalida éytilishiche, hazir donald tramp xitayni korona wirusi weziyitining küchiyishide eyiblewatqan bir waqitta mezkur qanun layihesi amérika prézidéntini Uyghurlarning xitay teripidin basturulushigha qarita téximu keskin awaz chiqirishqa chaqiridiken.

"Hola news" tor bétide bérilgen "A q sh sénati xitaydiki musulmanlarni qoghdashta qanun layihesi qobul qildi" namliq maqalide amérikaning ikki chong partiyesi teripidin maqullan'ghan "Uyghur qanun layihesi" ning asasen xitayning shimaliy-gherbiy rayonida yashawatqan Uyghur musulmanlirigha qarita teqiblesh siyasiti yürgüzüwatqan yuqiri derijilik xitay emeldarlirigha qarshi émbargo qollinishqa, shundaqla kishilik hoquq depsendichilikide paydilinilidighan mehsulatlargha melum ékisportluq cheklimiler kirgüzüshke mumkinchilik béridighanliqi éytilghan.

"Azadliq" radiyosining qazaq tehriratida élan qilin'ghan "Hem uyat, hem kechürülmeydighan ish: a q sh sénati xitaygha shinjanggha munasiwetlik émbargo yürgüzüshni maqullidi" dégen maqalida mundaq déyilgen: "Shinjangdiki qazaqlar bilen Uyghurlarning bésim körüp, lagérgha qamiliwatqanliqi toghriliq deslepki xewer 2017-yili etiyazda tarqilshqa bashlighan. B d t bilen kishilik hoquq qoghdash teshkilatliri xitay hakimiyiti shinjangdiki milyonlighan Uyghurlar bilen birge bashqimu türkiy tilliq milletlerning wekillirini xitayning gherbiy-shimalidiki 'siyasiy terbiyelesh lagérliri' da tutup turghanliqi toghriliq chiqqan. Bashta mundaq xewerni inkar qilghan béyjing uni "Esebiylikke qarshi chare" dep chüshendürgen we siyasiy lagérlarni 'xitay tili öginip, kespiy maharet terbiyileydighan merkezler" dep atighan".

Maqalida yene resmiy béyjingning bu qanun layihesige munasiwetlik héch qandaq bir pikir bildürmigenliki tekitlen'gen.

Özbékistanning "Tarjimon" axbarat torida bérilgen "A q sh sénatori Uyghurlarning hoquqlirini himaye qilish toghrisida qanun maqullidi" namliq maqalida Uyghur élidiki "Musulmanlarni héch qandaq bir eyibsiz we sotsiz uzun waqit qamaqta tutup turuwatqan, ulargha nisbeten shepqetsiz, gheyriy-insaniy, qedir-qimmetni kemsitidighan munasiwette bolghan, ularning yashash hoquqini, erkinlikini, shexsiy dexlisizlik hoquqini buzghanliqta eyibkar dep hésablan'ghan" shexslerge nisbeten émbargolar jari qilinidighanliqi éytilghan.

Maqalida yene mundaq déyilgen: "Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati a q sh kéngesh palatasining bu qanunni maqullighanliqini memnuniyet bilen qobul qildi. Teshkilat bu qanun xitay hökümitige téximu toluq bolghan siyasiy jawab qayturushida birinchi muhim qedem ikenlikini tekitlidi. Dunya Uyghur qurultiyi özining tiwittér sehipiside 'bu hemmimizge chong ümid béghishlaydu' dégen xewerni élan qildi."

Amérika kéngesh palatasi teripidin maqullan'ghan "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" heqqide qazaq, rus, qirghiz, özbék, Uyghur mutexessisliri néme deydu?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tonulghan qazaq pa'aliyetchisi, siyasetshunas dos köshim ependi bu qanun layihesining maqullan'ghanliqini sözsiz qollaydighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Bu yerdiki gep Uyghur we bashqilardila emes. Eger asasiy milletler turidighan memlikette az sanliq milletlerge bésim körsitilidighan bolsa, mesilen, ularni assimilyatsiye qilishqa, ularning milliy alahidiliklirini yoqitishqa qaritilghan siyasetni tutqan shexslerge qarshi jaza qollinish mesilisi bu pütkül démokratik memliketlerning asasiy pozitsiyesi. Elwette, ilgiri aq sh ningmu, b d t ningmu höjjetliride bu mesile bar bolghan, emma kéyinki besh yilda xitaydiki az sanliq milletlerge körsitiliwatqan bésim xelq'ara derijide yaxshi bahasini élishi kérek. Méningche, amérikaning bu layiheni maqullishi shu bahaning bir belgisi, bir qedimi."

Dos köshim yene xitayning hazirqi waqitta mundaq layihelerning qobul qilinishigha anchimu ehmiyet bermeydighanliqini, chünki mundaq ishlarning xitayning béshidin köp ötkenlikini bildürdi. U yene mezkur qanun layihesi amérika teripidin qobul qilin'ghanliqtin xitayning buni amérika we xitay otturisidiki riqabetchilik dep qaraydighanliqini, shuning üchün mundaq höjjetlerning birleshken döletler teshkilatigha oxshash nopuzluq xelq'ara teshkilatlar teripidin qobul qilinishining intayin muhimliqini körsetti.

Kishilik hoquq boyiche qazaqistan byurosining diréktori éwgéniy jowtis ependining pikriche, bu qanun layihesi asasiy jehettin siyasiy ehmiyetke ige iken. U mundaq dédi: "Birinchidin, shinjang Uyghur aptonom rayonida eng aldi bilen Uyghurlarda yüz bériwatqan bu ehwal bir yil emes, belki Uyghurlar öz hoquqliri üchün küresh qilip kéliwatqan ottuz yildin oshuq waqittin buyan sozulup kéliwatidu. Ularning hoquqliri xitay teripidin qattiq buzuluwatqanliqtin ular bashqa ellerge qéchiwatidu. Epsuski, mushu waqitqiche ya amérika, ya yawropa ittipaqi, ya b d t Uyghurlarning ehwaligha jiddiy köngül bölmey keldi. Xitayning Uyghur we bashqa musulman xelqlerge qarshi qurghan lagérlirimu peqet tünügün peyda bolghan emes. Ular uzun yillardin buyan mewjut bolup kelsimu, xelq'ara teshkilatlar buninggha étibar bermigen. Elwette, mundaq qanun layihesining hazir peyda bolushi dunyawi siyasiy sehnide amérika bilen xitay otturisidiki küreshke baghliq boldi. Xitaydiki az sanliq musulman milletlerning hoquqlirini qoghdaydighan mundaq qanun layihesining peyda bolghini, elwette, yaxshi."

Éwgéniy jowtis xitayning atom bombisigha ige memliket ikenlikini, uning b d t xewpsizlik kéngishige da'imiy eza dölet bolghanliqtin her qandaq höjjetni cheklesh hoquqigha ige ikenlikini tekitlidi. Éwgéniy jowtis shundaqtimu bu qanun lahiyesining xitay teripidin éziliwatqan milletlerge rohiy medet béridighanliqini bildürdi.

Qirghizistanliq siyasetshunas adil turduqulof ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Men oylaymenki, xitayda yashawatqan étnikiliq qirghiz, qazaq, Uyghur we bashqimu milletlerning ehwali toghriliq birinchi nöwette merkiziy asiya hakimiyetlirini bi'aram qilishi kérek idi. Emma, epsuski, mundaq bolmaywatidu. Chünki layiheler, mebleghler, kréditlar ularni xitay bilen baghlap turidu. Shuning üchün mundaq seweblerdin ular béyjing bilen alaqilirini buzushni xalimaydu. Emdi biz amérikagha nisbeten qandaq munasiwette bolmayli, amérika dunyadiki kishilik hoquq mesililirini qoghdashta aldinqi septe bolup kelgen bir dölet. Bu mesilide gherb elliri bilenmu hemkarliqta bolup keldi. Emma xitayning bu mesile boyiche öz pozitsiyesini özgertishi natayin. Shundaqtimu men bu qanun layihesi öz waqtida qobul qilindi, dep hésablaymen."

Rusiye paytexti moskwadiki tonulghan özbék hoquq qoghdighuchi behram hemrayéf ependining pikriche, xitaydiki Uyghurlar mesilisi barghanséri jiddiylishiwatqan mesililerning biri bolup, amérika Uyghurlarning heq-hoquqlirini emeliyette qoghdap chiqiwatqan birdin-bir memliket iken. Amérikaning bashchiliqida bezi démokratik döletler xitayning mezkur yighiwélish lagérlirini tekshürüsh üchün xelq'ara teshkilatlar wekillirini, zhurnalistlarni Uyghur élige ewetish yönilishide heriket qiliwatqan iken.

Behram hemrayéf mundaq dédi: "Heqiqeten amérikaning mundaq qanunni qobul qilishi birinchidin, amérika dölet mejlisidiki ikki palataning, ikkinchidin, Uyghur jama'etchilikining töhpisi, yeni Uyghurlarning aktipliqi dep chüshinimen. Hem amérikada hem gherbte ular tégishlik höjjetlerni toplap, xitayning Uyghurlargha qaratqan teqiblesh siyasitini ashkarilidi. Néme üchün rusiyege oxshash chong memliketler xitaydiki ehwalgha baha bermidi ya bu heqte hetta bildürüsh élan qilmidi? démek ularning bügünki ehwali shu. Men bu layiheni muhakime qilishqa we qobul qilishqa aktip qatniship, Uyghurlarning hoquqlirini qoghdighan sénatorlargha rehmitimni éytimen. Bu qanun elwette ishleydu. Amérikada ishlimeydighan qanun yoq, dep oylaymen. Bu qanun layihesi heqiqeten xitaydiki kishilik hoquq mesilisini, Uyghurlarning ehwalini ashkara körsitip béridu."

Behram hemrayéf bügünki künde dunya jama'etchilikining barghanséri Uyghurlarning ehwali toghriliq yéngi melumatlargha ige boluwatqanliqini, qanun layihesining bu mesilide töhpisining alahide chong ikenlikini bildürdi.

Ziyaritimizni qobul qilghan rusiye tebi'iy penler akadémiyisining muxbir ezasi, proféssor, doktor alimjan tiliwaldi ependi mundaq dédi: "Uyghur diyarida yüz bériwatqan siyasiy teqibler hemme türkiy xelqler üchün ortaq paji'e. Shunglashqa qérindash xelqler bizge nahayiti hésdashliq bildüridu. Uni yoshurmaydu. 21-Esirning béshida yüz bergen omumyüzlük teqiblesh türkiy xelqler béshidin ötken jeryan bolghachqa, ularning bizge bolghan hésdashliqi yuqiri. Bizning teqdirimiz, kélechikimiz bir xelqler. Bügünki ewladlarghimu bu weqeler qattiq tesir qiliwatidu."

Melum bolushiche, qazaqistan Uyghurliri her yili Uyghur diyarida yüz bergen qanliq paji'elerde qurban bolghan qan-qérindashlirini eslesh meqsitide xatirilesh pa'aliyetlirini üzlüksiz ötküzüp kelmektiken. Ular xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitige qarshi ochuq namayishlarni ötküzüsh üchün yerlik hakimiyet organliridin iltimas qiliwatqan bolsimu, emma hökümet organliri her xil sewebler körsitip, ularning teleplirini ret qilip kelmekte. Buningdin tashqiri, qazaqistandiki Uyghurlarning Uyghur diyaridiki weziyetke munasiwetlik xelq'ara teshkilatlargha muraji'et qilish, imza toplash ishlirinimu uyushturuwatqanliqi melum.

Toluq bet