Ukra'ina urushining Uyghurlargha körsitidighan tesiri

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.03.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ukra'ina urushining Uyghurlargha körsitidighan tesiri Amérika awam palatasining re'isi nensiy pélosi(Nancy Pelosi) xanim amérika parlamént binasida ukra'ina prézidénti wolodimir zélénskiy sin arqiliq sözleshtin burun uni tonushturmaqta. 2022-Yili 16-mart, washin'gton.
AP

Ukra'ina urushi dunya weziyitini jiddiy haletke kirgüzdi. Pütün dunya miqyasida bu urushning netijisi we dunyagha élip kélidighan tesiri heqqide endishilik bes-munaziriler kücheydi. Qisqisi, ukra'ina urushi kishilerni dunya urushining her waqit partilash éhtimalliqi mewjutluqi bilen qattiq agahlandurdi. Mushundaq bir peytte, nurghun kishilerning oylanduriwatqan bir mesile bar bolup, u bolsimu rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishidiki heqiqiy meqsetning néme ikenlikidur.

24-Féwral rusiye ukra'inagha hujum qilishtin burun, putin téléwiziye nutuqida, ukra'inagha qilghan bu tajawuzchiliqining asasliq sewebi, “Natoning kéngeymichiliki” ikenlikini éniq otturigha qoyghan. U halda nato rasttinla sherqqe “Kéngeymichilik” qildimu?

Ukra'ina birinchi dunya urushi mezgilide qisqa muddet musteqilliqni bashtin kechürgen. Yeni 1917-yili féwral inqilabida char padishah aghdurulghandin kéyin, rusiye waqitliq hökümiti qurulghan. Arqidinla yüz bergen öktebir inqilabida, bolshiwéklar rusiye waqitliq hökümitinimu aghdurup tashlap, sowét rusiye dölitini qurghan. Emma dölet qurulup uzun ötmeyla, panslawistlar bilen bolshiwéklar arisida ichkiy urush bashlinip ketken. Bu ichkiy urush dawamida ukra'ina musteqilliqi bolshéwiklar we panslawistlarning birdek qarshiliqigha uchrighan. 1922-Yili sowét ittipaqi qurulghanda, ukra'ina bir igilik hoquqluq musteqil dölettin, sabiq sowét ittipaqini teshkil qilghuchi ittipaqdash jumhuriyetlerning birige aylan'ghan. Emma stalin rehberlikidiki sowét hakimiyiti, ukra'inaning siyasiy musteqilliqini weyran qilipla qalmastin, belki yene ukra'ina xelqining özgiche medeniyet, kültürini xdaniweyran qilghan. 1930-Yillarning bashlirida sün'iy halda zor acharchiliq apiti peyda qilip, 4 milyundin artuq ukra'inaliqlarning ölüp kétishini keltürüp chiqarghan. Buningdin bashqa sitalin yene ukra'ina ziyaliylirini yoqitish bilen birge, ukra'inaliqlarni rus kimlikige assimilatsiye qilishni kücheytken. Emma ukra'inaliqlarning qarshiliqi bu seweblik toxtap qalmighan. 1991-Yili sabiq sowét ittipaqining parchilinishi bilen ukra'ina igilik hoquqini eslige keltürüp, musteqilliqini qayta qoligha alghan we diplomatik alaqiliri normallashqan. “Bérlin témi” örülüp, gérmaniye natogha eza bolghandin bashlap taki 2004-yilighiche, sabiq sowét ittipaqi eyni chaghda gherbke qarshi qurghan “Warshawa shertnamisi teshkilati” gha eza bolghan 8 dölettin rusiyedin bashqa hemmisi “Shimaliy atlantik ehdi teshkilati” gha eza bolup boldi. Gerche sabiq sowét ittipaqining parchilinishi bilen “Yalta kélishimi” asasida shekillen'gen dunya küntertipi pütünley özgergen bolsimu, emma putin yenila natoni sherqqe kéngiyish bilen eyibleshni toxtatmidi. Chéchiniye, gruziye, süriye we qirimlardiki tajawuzchiliq we urushlarning sewebimu aqiwette rusiyening natoni tehdit körüshi bilen munasiwetlik bolup chiqti. Hetta bu qétimqi ukra'ina urushighimu natoning kéngeymichiliki seweb qilindi. Gerche nato rusiyege qayta-qayta ukra'inaning natogha kirelmeydighanliqini éytqan bolsimu, ukra'inaning tajawuzchiliqqa uchrishini tosup qalalmidi. Kishini oylanduridighini, bu qabahetlik urush we ölüm yétimlarning kélip chiqishigha zadi kim sewebchi boluwatidu? zadi kim kimge tehdit peyda qiliwatidu? dégen so'allar idi.

Hemmige melum bolghinidek, buningdin 22 yil burun wiladimir putin rusiyening prézdénti bolghinida, pütkül dunyagha mundaq dégen: “Manga yigirme yil béringlar, men silerge qudretlik rusiyeni qayturup bérimen”. Putinning bu wedisi belki xelq'arada, uning kéyinki yawro-asiya'izim, slawizm we yaki putinizm dep atalghan “Rus chüshi” idiyesining meydan'gha chiqishini keltürüp chiqarghan, dep qarilidu. Yawro-asiya'izm idiyesini rusiyening siyasiy nezeriyechisi, “Yéngi yawro-asiya'izm idé'ologiyesi” ning idiyewiy yétekchisi we “Dölet ustazi” nami bilen ulughlan'ghan aliksandér dukin 1997-yili yazghan “Gi'o-siyasining asasiy” namliq kitabida otturigha qoyghanidi. Dukinning kitabi eyni chaghda hetta rusiye herbiy mektepliride derslik qilip békitilgen we rus milletchilikining küchiyishide muhim rol oynighan. Aliksandér dukinning eng muhim idiyelirining biri “Dunyadiki barliq rus tilliq rayonlarni we sabiq sowét ittipaqi tupraqlirini qaytidin rusiye fédératsiyesige élip kirip, amérikagha taqabil turush” tur. U bir kitabida mundaq yazghan: “Amérikagha qarshi turushta rusiyening alahide qisimlirini ishlitish bilen birge yene cheklimisiz urush usulini qollinish kérek. Yeni gherb dunyasini qalaymiqan qilish, saxta uchurlarni tarqitish heriketliri arqiliq amérika bilen gérmaniye, fransiye qatarliq döletlerning birlikini buzush, bolupmu milletler munasiwitini asas qilghan irqchiliqqa da'ir teshwiqatlar arqiliq amérikaning ichkiy qismida bölünüsh we qarshiliq heriketlirini otturigha chiqirish. Eng muhim bolghini, xelq'aradiki jughrapipyelik siyasiy dawalghushlarni amérika siyasitige élip kirish arqiliq, amérika ichidiki bölgünchilik, milliy, ijtima'iy we irqiy toqunushlargha yardem bérish, her xil öktichilerning herikitini teshebbuskarliq bilen qollash؛ radikalliq, ashqunluq we perqliq idiyedikilerni qollash arqiliq, amérikaning ichkiy weziyitide muqimsizliq peyda qilish kérek”.

Qaraydighan bolsaq, putinning “Rus chüshi” ghayisi bilen shi jinpingning “Xitay chüshi” ning otturigha chiqishida mu'eyyen oxshashliqlarning barliqini bayqaymiz. Yeni xitayning herbiy alimliridin chyaw lyang we wang shyangsüy ikkisi 1999-yili yézip chiqqan we kéyin én'gliz, fransoz qatarliq tillargha terjime qilinip, gherb dunyasini chöchütken “Cheklimisiz urush” namliq kitabidimu, yuqirida aliksandin dukin otturigha qoyghan gherbni weyran qilish heqqidiki köz qarashlar asasen oxshash bayan qilin'ghan. Amérikaliq xitayshunas syasiyon maykél plisbérriyning “Yüz yilliq marafon” namliq kitabidimu, xitayning atalmish “Islahat échiwétish” tin kéyin, gherb dunyasigha yumshaq küch bilen singip kirish jeryani tepsiliy we pakitliq bayan qilin'ghan. Gerche xitayning Uyghurlarni yiltizidin yoqitish we gherbni weyran qilish pilani uzun tarixiy arqa körünüshke ige bolsimu, emma keng da'iridin üch basquchqa bölün'gen. Yeni maw dewridiki hakémiyetni qoligha élish, déng dewridiki “Yoshurun tereqqiy qilish” we shi dewridiki “Dunyagha jeng élan qilish”. Uyghur irqiy qirghinchiliqining shi dewride eng dehshetlik bolghan hayat-mamatliq dewrge kirishimu, déng shawping xulasiligen xitayning gherbni weyran qilishidiki üch basquchning axirqi basquchi del shi dewrige toghra kelgenlikidindur.

Derweqe, shi jinping textke chiqipla atalmish “Jungxu'a ulusi” sepsetisi bilen xitay milletchilikining küchiyishige asas salghan. Shi jinpingning “Xitay chüshi” nimu, xu en'gang qatarliq xitay “Aliksandér dukin” lar otturigha qoyghan. Goya putin ukra'inada “Natsistlarni yoqitip, irqiy rus xelqini qirghinchiliqtin qutquzimiz” dégen sepsetini, ukra'inagha tajawuz qilish we ukra'ina xelqini qirghin qilishqa seweb qilghandek, xitaymu Uyghurlarni xelq'ara térorizm bilen baghlap lagérlargha qamidi. Shundaqla Uyghurlar üstidiki irqiy qirghinchiliq jinayitini, amérikaning xitayni parchilash herikitige qoral qilin'ghan “Üch xil küch” lerni tazilash herikiti dep perdazlidi. Bu mesilide hetta soghuq urushtin bashlan'ghan ottura-sherqtiki gherp öchmenlikidinmu epchillik bilen paydilinip, musulman we türk ellirining Uyghur irqiy qirghinchiliqigha süküt qilishidek xelq'ara setchilikning yüz bérishige sewebchi boldi.

Mana bügün rusiyening ukra'inagha tajawuz qilghinigha 21 kün bolghan bolsimu, urushning toxtaydighanliqidin eser yoq. Ukra'ina urushining aqiwiti amérika bashliq gherb dunyasining démokratik qimmet qarashlirining mewjutluqigha bérip taqilidighanliqi xelq'arada ortaq qarashqa aylandi. Démek, dunya bügün yéngi soghuq munasiwetler urushi dewrige aliburun kirip boldi. Undaqta, bu urush aqiwitining Uyghurlarning kelgüsi teqdiri bilen zadi qandaq alaqisi bar?

Emeliyette xuddiy rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishi gherbning démokratik qimmet qarashliri qilin'ghan tajawuzchiliq bolghinidek, xitayning Uyghurlargha yürgüzgen irqiy qirghinchiliqimu oxshashla gherb qimmet qarashlirigha jeng élan qilghanliqtur. Chünki ikkinchi dunya urushi axirlashqandin kéyin shekillen'gen yéngi dunya küntertipimu “Yehudiylar chong qirghinchiliqi” ning qayta tekrarlanmasliq sherti bilen insan heqlirini kapaletke ige qilishning dunya ténchliqining asasi ikenlikidek pirinsip asasida békitilgen. Shuningdin buyan bügün'giche otturigha chiqqan xelq'ar qanun, nizam, kélishim we ehdinamilar “Dunya kishilik hoquq xitabnamesi” we “B d t ehdinamisi” asasida tüzüp chiqilghan.

Bu noqtidin “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” ning aqiwiti nöwettiki “Ukra'ina urushi” ning aqiwiti bilen zich munasiwetlik bolup, “Ukra'ina urushi” da kimning ghelibe qilishi, biwasite halda Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqtin qutulush yaki qutulalmasliqini belgileydighan, Uyghurlarning kelgüsi teqdirige munasiwetlik bolghan zil mesilidur.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet