Хитайни «һашар»ни бикар қилишни җакарлашқа немә мәҗбур қилди?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-02-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һашарға мәҗбурлинип өстәң чепиватқан уйғур деһқанлар. Ақсу.
Һашарға мәҗбурлинип өстәң чепиватқан уйғур деһқанлар. Ақсу.
Social Media

4-Феврал, хитай даирилири пүтүн уйғур диярида деһқанларни һәр қандақ шәкилдә һәқсиз әмгәккә селишни бикар қилғанлиқини җакарлиди. Буниң билән шәкли өзгәргән қуллуқ түзүмни уйғурларға һазирға қәдәр йүргүзүп кәлгәнликини етирап қилған болди. Һалбуки, уйғур деһқанларни хуш қилған бу хәвәр һәққидә елип барған ениқлашлиримиздин, буниң районда һашарниң пүтүнләй бикар қилинғанлиқидин дерәк бәрмәйдиғанлиқи дәлилләнди.

Һәқсиз әмгәккә селиштәк қуллуқ түзүмини тәлтөкүс йоқитиш, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә инсан һәқ-һоқуқлирини қоғдаш тәшкилатлири ортақ көңүл бөлүватқан бир мәсилә, дуня уйғур қурултийи бултур 11-айда «шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәк системиси-дөләтниң тәстиқи билән йүргүзүватқан һашар системиси» мавзулуқ доклатини елан қилип «хәлқара җәмийәтни уйғур елидики һашар түзүмигә диққәт қилишқа чақириқ қилған иди. Уйғур көзәткүчиләр хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүп кәлгән мәҗбурийәт әмгикини бикар қилишиға, районда күнсайин күчийиватқан қаршилиқлардин башқа, хәлқара җәмийәтниң бесимиму бәлгилик рол ойниған болуши мумкинликини оттуриға қоймақта.

Деһқанларни опчә мәҗбурий һәқсиз әмгәккә селиш дуняниң башқа җайлирида мәвҗут болмиған, пәқәт уйғур елида уйғурларға қарита йолға қоюлуватқан, һәр қандақ кишилик һоқуқ әһдинамилири вә әмгәк қанунлириғиму хилап түзүм. Хитай бу түзүмни йүргүзүш билән 1999-йили өзи қолға қойған бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң әмгәк әһдинамисигиму хилаплиқ қилип кәлмәктә. Бу әһдинаминиң 19- вә 130-маддилирида һәр қандақ бир инсанни ишләшкә мәҗбурлаш яки һәқсиз ишлитишни тәшәббус қилишму, асасий кишилик һоқуқни дәхли тавузға учритиш дәп шәрһләнгән.

Уйғур елида давам қиливатқан һашар түзүми бойичә, уйғур деһқанларниң йилиға түрлүк шәкилләрдә бир айдин 2 айға қәдәр һашарға ишләйдиғанлиқи мәлум. Болупму деһқанчилиқниң бош вақти һәмдә баш баһар мәзгиллири вә йәнә һөл-йеғинлиқ пәсилләрдә деһқанлар, өстәң чепиш, кәлкүндин мудапиә көрүш, йәр ечиш, көчәт тикишкә охшаш әмгәкләргә мәҗбурий һәм һәқсиз селинип кәлди, хитай һөкүмити буни җаза шәклидиму қолланди, һашарға баралмиғанларға һәтта еғир җәриманә вә башқа чарә көрүшкә охшаш қаттиқ қоллуқ түзүмләрни йүргүзүп кәлди. Хәлқниң наразилиқи, уйғур тәшкилатлириниң тәнқидлири вә хәлқарадики әмгәк һоқуқи һәмдә кишилик һоқуқни қоғдаш органлириниң тәнқидигә учриғанлиқтин, илгири хитай һөкүмити 2004-йилида бир қетим һашар әмгикини бикар қилидиғанлиқини елан қилған. Аридин 10 йилдин артуқ вақит өткән болсиму, һашар уйғур елиниң җәнубидики вилайәтләрдә йәнила түрлүк шәкил вә намлар астида охшаш давам қилмақта.

Хотәндин зияритимизни қобул қилған бир деһқан 3-4 йил мабәйнидә һашар түзүминиң қайтидин күчәйтилгәнликини ейтқан иди. Бу дәл ши җинпиң һакимийәткә чиққан дәвргә тоғра келиду шундақла бу мәзгилдики уйғур ели вәзийити қаршилиқлар күчәйгән, әң кәскин болған бир мәзгил һесаблиниду. Ундақта, бу нөвәт хитай даирилириниң уйғур елида йезилардики мәҗбурийәт әмгикини бикар қилишиға немә сәвәб болди? хитайниң буни елан қилиштики сәвәби немә? бу һәқтә мулаһизә йүргүзгән германийәдики уйғур көзәткүчиләрдин пәрһат муһәммиди хитай һөкүмитиниң уйғур деһқанлириниң күчидин һәқсиз пайдилинип, иқтисадий мәнпәәт яритиштин бәкрәк, муқимлиқниң еһтияҗи билән уйғурларни һәр түрлүк һашарға тәшкилләп йиғип башқуруш, уларниң әркин паалийәт қилишини чәкләш арқилиқ контрол қилишни, уларни тәқиб қилишни ишқа ашуруш мәқситидә қоллинип кәлгәнликини, һашарниң мәвҗут шәкиллири вә мәқсәтлири униң, уйғурларниң намрат қелишиға, ишсиз қелишиға сәвәб болуватқанлиқидәк һәр түрлүк тәсирлири һәққидә дуня уйғур қурултийи мәхсус доклат елан қилғандин кейин, уйғурларниң һашарға мәҗбурлиниватқанлиқидәк мәсилә һәққидә хәлқаралиқ мунасивәтлик органларни тәминләйдиған материял бошлуқи толуқланғанлиқини, хитай даирилириниң бу нөвәт мәҗбурий әмгәккә селишни бикар қилишни елан қилишида муһим сәвәбләрниң бири,, хәлқара кишилик һоқуқ вә әмгәк һоқуқини қоғдаш орунлириниң бесимиға учриған болуши мумкинликини оттуриға қойди.

Бу һәқтә хотән гума наһийисиниң хәлқ ишлири идарисидин зияритимизни қобул қилған бир кадир, мәҗбурийәт әмгәклирини бикар қилиш һәққидики уқтурушниң һашарни бикар қилғанлиқидин дерәк бәрмәйдиғанлиқини дәлиллигән болсиму, хитай һөкүмитиниң бу уқтурушни чиқиришиға немә сәвәб болғанлиқи һәққидә ениқ җаваб бериштин өзини қачурған иди.

Пәрһат әпәнди йәнә, хитайниң «бир бәлвағ бир йол» истратегийисини әмәлийләштүрүш үчүн, хәлқара җәмийәтниң кишилик һоқуқ, сода келишимлири вә әмгәк қанунлириға бойсунмай амали болмайдиғанлиқи, бәлким мәҗбурийәт әмгикини бикар қилишни елан қилишиниң хитайниң ички вә ташқи сиясәтлириниң еһтияҗи үчүн бир көз боямчилиқ болуши мумкинликиниму оттуриға қойди. Шундақла, «бундақ бир көз боямчилиқ райондики қаршилиқ вә өткүр мәсилиләрни йепип кетәлмәйду, уйғурларниң қануний вә кишилик һәқ-һоқуқлири капаләткә игә қилинмай туруп, хитай һөкүмити уйғур елида тинчлиқ вә башқа һәр қандақ сиясий, иқтисадий истратегийилириниму илгири сүрәлмәйду» дегән көз қарашлирини баян қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт