Хитай көчмәнләр йеңи долқуни уйғур дияриға немиләр елип келиду?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-04-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай уйғур райониға әкелидиған көчмәнләрниң тәйярлашқа тегишлик материял тизимлики.
Хитай уйғур райониға әкелидиған көчмәнләрниң тәйярлашқа тегишлик материял тизимлики.
Socila Media

Хитай һөкүмитиниң биңтуәнниң җәнубқа қарап тәрәққий қилишини сиясий вәзипә сүпитидә иҗра қиливатқан, уйғур дияридики һәр қайси дәриҗилик тармақларниң, хитай көчмәнләрни бир тийинму чиқим қилдурмай көчүрүп келип йәрләштүрүватқанлиқ мәлум. 2020-Йилидики бу йеңи хитай көчмәнләр долқуни, уйғур ели вә йәрлик хәлққә немиләрни елип келиду? бу мәсилә уйғурларнила әмәс, уйғуршунас мутәхәсисләрдиму әндишә пәйда қилмақта. Тәпсилатини мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиған программисиниң давамидин аңлаң.

Биңтуәнни уйғур райониниң җәнубидики 3 вилайәт бир областқа қарап техиму кеңәйтиш пилани, хитай һөкүмити 2010‏-йили шинҗаң хизмәт йиғинида алған «шинҗаңни идарә қилиш қарари» ниң бири. «Биңтуән» ниң җәнубқа кеңийиши күчәйтилгәндин буян нопуси 500 миңдин ашидиған йеңи шәһәрләрни қуруп чиқиш бекитилгән.

Хитай һөкүмити биңтуәнниң контроллуқида қурған хотәндики «қурумқаш» шәһири, қәшқәрдики тумшуқ шәһири, байинғолиндики башәгим шәһәрлиригә шиддәт билән хитай нопусини йөткимәктә.

Хитайниң уйғур диярини идарә қилиш истратегийәси бойичә «2020-йили көчүрүш сиясити» ни иҗра қилишта, нопус көчүш тәртиплирини асанлаштуруп һәтта хитай нопусини көчүп келиштә йол хираҗәт вә қатнаш астилириғичә чиқим қилдурмай елип келиватқанлиқи бәзи иҗтимаий таратқулардики синлиқ учурлардинму мәлум болмақта.

Хитай көчмән аһалилиридин бири яң, хитайниң шәрқий шималидин өзини қошқанда алтә җан бултур арал шәһиригә бир тийин чиқим қилмай көчүп келип йәрлишип қалған, һәқсиз өй вә йәр-земинларға, юқири киримгә игә болған вәкиллик аһалә дейишкә болиду.

Униң дейишичә, мана әмди у өзиниң хас таратқу һесабида һөкүмәткә маслишип көчүрүш сиясити вә буниң басқучлирини чүшәндүрүп тәшвиқ қилмақта.

Униң изаһлишичә, «шинҗаңға келишкә илтимас қилғучи өзиниң язма илтимаси, кимлики, нопуси, той хети, ата-ана билән бала мунасивитиниң испати қатарлиқ лазимлиқ материялларниң көпәйтилгән нусхисини һәтта телефон арқилиқ әвәтиш арқилиқму асанла көчүп келиш рәсмийәтлирини беҗирәләйдикән. Өзи келип аварә болмисиму йәрлик тармақлар нопус йөткәш илтимасини 15 күн ичидила тәстиқлап тамға уруп яндуруп әвәтип беридикән».

Яңниң ейтишичә, «улар техи шинҗаңға кәлмәй турупла етибар сияситидин бәһрилинишкә башлайду. Көчүш вә йол чиқимлириниму һөкүмәт көтүриду. Һәр адәмниң йол чиқими үчүн 1200 йүәндин пул берилиду, йәнә 500 йүәндин йәрлишиш ярдәм соммиси тарқитип берилиду».

У сөзигә йәнә «туғқан йоқлаш үчүн юртиға берип-келиш сәпәр чиқиминиму һөкүмәт көтүриду. Көчүп кәлгүчә бир тийинму чиқим қилмайду» дегәнләрни қошуп қойди.

Яңниң дейишичә аралда пул тапмақ хитайдики өлкиләрдин асан болуп, у айда 7миң йүәндин 9 миң йүәнгә қәдәр сап кирим қилидикән. Униң йәнә һөкүмәт бөлүп бәргән 40 мо нәшпүтлүк беғи бар икән.

Аралда қанчилик уйғур барлиқи һәққидә сориған соалимизға у, җавабән мундақ деди: «аралға келиватқанлар һәммиси хитайлар, бу йәрдә уйғур йоқ, улар халисиму көчүп келәлмәйду, чоқум хитай болуши шәрт» деди.

У бу җайда уйғурлар болмиғини үчүн өзини хатирҗәм һес қилса керәк, у улапла «арал бихәтәр, һәр 500 метирда бир көзитиш понкити бар» дәп қошуп қойди.

Униң дейишичә һазир бихәтәр җәмийәт бәрпа қилинип болғанмиш. У бу һәқтә мундақ дәйду: «униң үстигә арал дегән ши җинпиң рәис өзи нуқтилиқ тәрәққий қилдуруватқан җай, аманлиқи яхши, сақчиға телефон қилсақ бир минутта йетип келиду».

Арал шәһири ақсу вилайити тәвәсидики қәдими уйғур йезилириниң бири, йәни тарим дәрясиниң башқа дәрялар билән қошулидиған җайи һесаблинидиған арал дегән җайға 1950-йиллардин кейин ишләпчиқириш қурулуши армийәсиниң 1-девизийәсигә қарашлиқ полклар орунлишип, биңтуәнниң башқурушида бәрпа қилинғаниди. Хитайлар бу йәрни алар десиму, уйғурлар йәнила арал дәп атайду. Хитай аһалиси бу йәрдә шиддәт билән көпийип, 1949-йилидин илгири һечқандақ хитай аһалиси йоқ бу җайда, бәйду торидики учурда 2016-йили 290миңдин артуқ адәмгә йәткәнлики, шәһәр нопусиниң 320 миңдин ашқанлиқи қәйт қилинған.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай һөкүмити өзиниң уйғур дияридики йерим ишләпчиқириш, йерим қораллиқ тәшкилати ‏- «биңтуән» гә мәбләғ селишни, хитай нопусини йөткәшни күчәйтип, униң уйғур аптоном райониниң иқтисадий, иҗтимаий, сиясий муқимлиқтики ролини ашуруп бармақта.

Уйғуршунас тәтқиқатчилардин доктор райин самниң мулаһизә қилишичә, хитай һөкүмити уйғур елигә хитай нопусини көчүрүшни 1980-йиллардин башлап күчәйтип барған, бу җәрянида уйғур елидики хитай нопусини әслидики 6% тин һазирқи 40нәччә % кә йәткүзгән болсиму, улар асасән уйғур диярини шималидики чоң шәһәрләргә йәрләшкәниди. Йеқинда болупму чен чуәнго кәлгәндин буян, хитай нопусини җәнубтики бир област, 3 вилайәткә қарап кеңийишини давамлиқ күчәйтмәктә. Тумшуқ, аралға охшаш җәнубтики бу йеңи шәһәрләргә көчүп келиш йеқинқи мәзгилдә көрүнәрлик һалда шиддәтлик болмақта. Булар йеқинда тикток видийолиридиму ениқ намаян қилмақта.

Доктор райин самниң қаришичә «хитай һөкүмити 3 милйондәк уйғур, башқа мусулман милләтлирини тутқун қилип, лагерларға қамаш билән бир вақитта, йәрлик уйғурларни болса башқа йәрләргә мәҗбурий йөткимәктә. Уйғур нопуси вә мәдәнийитиниң мәркизи болған җәнубтики бу җайларда ‹ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни' ни кеңәйтип, хитай нопусини көпәйтмәктә. Уйғурлар һазирқи әлвәттә бу сиясәтлиригә қарши чиқалмайду. Бу сиясәтләр уйғур дияриниң нопус қурулмиси вә әсли алаһидиликлирини пүтүнләй өзгәртиветишни мәқсәт қилғандәк.»

Биңтуәнниң җәнубтики девизийә вә шәһәрләр нопусиниң шиддәт билән ешиши, өз нөвитидә уйғур дияриниң екологийәлик өзгиришлирини көзәткүчиләрдиму охшашла әндишә пәйда қилған.

Америка миами университетиниң җуғрапийә вә нопус мәсилилири бойичә профессори станлей тупис, хитайниң тарим вадисиға хитай нопусини шиддәтлик һалда йөткишини, хәтәрлик ақивәт пәйда қилидиған хата сиясәт дәп тәнқид қилди.

Профессор станлий туписниң қаришичә «хитай һөкүмити узун йиллардин буян давам қилип кәлгән нопус көчүрүш сиясити шималдики үрүмчи, қаримай дегәндәк шәһәрлириниң су мәнбәсини, артуқ нопусни көтүрәлмәс һалға елип кәлгән. Уйғур елиниң җәнубида болса боз йәр ечиш, нефит қидириш билән екологийәлик муһит булғиниши һәмдә су мәнбәлириниң хоришидәк тәһдитләрни пәйда қилған. Су мәнбәси чәклик болған бир шараитта, хитайниң бу йеңи нопус көчүрүш долқунини қозғиши йәниму еғир су мәсилисини пәйда қилиду».

Профессор туписниң чүшәндүрүшичә, асаслиқ тарим вадисиға йәни тарим дәрясиниң сүйигә қарашлиқ болған җәнубтики бу җайлар көпләп нопусни сиғдуралмайду. Униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу нопус сияситини узун муддәт давам қилдуруши тәбиий шәрт шараитниң чәклимисигә учрайдикән. Бу һәқтә у мундақ деди: «көчмәнләр вақтинчә әвзәл сиясәтләргә қизиқип кәлгини билән, уларниң яшиши үчүн һаятлиқ мәнбәси болған суға еһтияҗлиқ. Хитай барлиқ йәр асти су байлиқини ачқан тәқдирдиму, чәклик су мәнбәси узун болғанда 50 йилғичә йетиши мумкин. Хитай һөкүмити болса уларниң узун муддәт бу йәрдә яшиши үчүн суға болған еһтияҗини қандурушқа имкансиз».

Һалбуки еғир корона юқуми мәсилиси давамлишиватқан бу күнләрдә уйғур дияриға баяшат яшаш үчүн келиватқан хитай көчмән аһалилири уйғур диярида өзлирини сақлап турғини, хитай компартийәси вәдә қилған әвзәл шараитлар билән тәң қоюқ бир сиясий муһит икәнликидин бихәвәр болса керәк. Улар тарқатқан бәзи видийоларға қарайдиған болсақ, уларниң уйғур дияриға кәлгән һаман, коллектип қәсәм бериш мурасимлириға қатнишип «шинҗаңниң муқимлиқини җан тикип қоғдаймиз, милләтләр иттипақлиқиға төһпә қошимиз» дегән қәсәмләр билән, бу йеңи макандики һаятини башлимақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт