Xitay köchmenler yéngi dolquni Uyghur diyarigha némiler élip kélidu?

Muxbirimiz gülchéhre
2020-04-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay Uyghur rayonigha ekélidighan köchmenlerning teyyarlashqa tégishlik matériyal tizimliki.
Xitay Uyghur rayonigha ekélidighan köchmenlerning teyyarlashqa tégishlik matériyal tizimliki.
Socila Media

Xitay hökümitining bingtu'enning jenubqa qarap tereqqiy qilishini siyasiy wezipe süpitide ijra qiliwatqan, Uyghur diyaridiki her qaysi derijilik tarmaqlarning, xitay köchmenlerni bir tiyinmu chiqim qildurmay köchürüp kélip yerleshtürüwatqanliq melum. 2020-Yilidiki bu yéngi xitay köchmenler dolquni, Uyghur éli we yerlik xelqqe némilerni élip kélidu? bu mesile Uyghurlarnila emes, Uyghurshunas mutexesislerdimu endishe peyda qilmaqta. Tepsilatini muxbirimiz gülchéhre teyyarlighan programmisining dawamidin anglang.

Bingtu'enni Uyghur rayonining jenubidiki 3 wilayet bir oblastqa qarap téximu kéngeytish pilani, xitay hökümiti 2010‏-yili shinjang xizmet yighinida alghan "Shinjangni idare qilish qarari" ning biri. "Bingtu'en" ning jenubqa kéngiyishi kücheytilgendin buyan nopusi 500 mingdin ashidighan yéngi sheherlerni qurup chiqish békitilgen.

Xitay hökümiti bingtu'enning kontrolluqida qurghan xotendiki "Qurumqash" shehiri, qeshqerdiki tumshuq shehiri, bayin'gholindiki bash'egim sheherlirige shiddet bilen xitay nopusini yötkimekte.

Xitayning Uyghur diyarini idare qilish istratégiyesi boyiche "2020-Yili köchürüsh siyasiti" ni ijra qilishta, nopus köchüsh tertiplirini asanlashturup hetta xitay nopusini köchüp kélishte yol xirajet we qatnash astilirighiche chiqim qildurmay élip kéliwatqanliqi bezi ijtima'iy taratqulardiki sinliq uchurlardinmu melum bolmaqta.

Xitay köchmen ahaliliridin biri yang, xitayning sherqiy shimalidin özini qoshqanda alte jan bultur aral shehirige bir tiyin chiqim qilmay köchüp kélip yerliship qalghan, heqsiz öy we yer-zéminlargha, yuqiri kirimge ige bolghan wekillik ahale déyishke bolidu.

Uning déyishiche, mana emdi u özining xas taratqu hésabida hökümetke masliship köchürüsh siyasiti we buning basquchlirini chüshendürüp teshwiq qilmaqta.

Uning izahlishiche, "Shinjanggha kélishke iltimas qilghuchi özining yazma iltimasi, kimliki, nopusi, toy xéti, ata-ana bilen bala munasiwitining ispati qatarliq lazimliq matériyallarning köpeytilgen nusxisini hetta téléfon arqiliq ewetish arqiliqmu asanla köchüp kélish resmiyetlirini béjireleydiken. Özi kélip aware bolmisimu yerlik tarmaqlar nopus yötkesh iltimasini 15 kün ichidila testiqlap tamgha urup yandurup ewetip béridiken".

Yangning éytishiche, "Ular téxi shinjanggha kelmey turupla étibar siyasitidin behrilinishke bashlaydu. Köchüsh we yol chiqimlirinimu hökümet kötüridu. Her ademning yol chiqimi üchün 1200 yüendin pul bérilidu, yene 500 yüendin yerlishish yardem sommisi tarqitip bérilidu".

U sözige yene "Tughqan yoqlash üchün yurtigha bérip-kélish seper chiqiminimu hökümet kötüridu. Köchüp kelgüche bir tiyinmu chiqim qilmaydu" dégenlerni qoshup qoydi.

Yangning déyishiche aralda pul tapmaq xitaydiki ölkilerdin asan bolup, u ayda 7ming yüendin 9 ming yüen'ge qeder sap kirim qilidiken. Uning yene hökümet bölüp bergen 40 mo neshpütlük béghi bar iken.

Aralda qanchilik Uyghur barliqi heqqide sorighan so'alimizgha u, jawaben mundaq dédi: "Aralgha kéliwatqanlar hemmisi xitaylar, bu yerde Uyghur yoq, ular xalisimu köchüp kélelmeydu, choqum xitay bolushi shert" dédi.

U bu jayda Uyghurlar bolmighini üchün özini xatirjem hés qilsa kérek, u ulapla "Aral bixeter, her 500 métirda bir közitish ponkiti bar" dep qoshup qoydi.

Uning déyishiche hazir bixeter jem'iyet berpa qilinip bolghanmish. U bu heqte mundaq deydu: "Uning üstige aral dégen shi jinping re'is özi nuqtiliq tereqqiy qilduruwatqan jay, amanliqi yaxshi, saqchigha téléfon qilsaq bir minutta yétip kélidu".

Aral shehiri aqsu wilayiti tewesidiki qedimi Uyghur yézilirining biri, yeni tarim deryasining bashqa deryalar bilen qoshulidighan jayi hésablinidighan aral dégen jaygha 1950-yillardin kéyin ishlepchiqirish qurulushi armiyesining 1-déwiziyesige qarashliq polklar orunliship, bingtu'enning bashqurushida berpa qilin'ghanidi. Xitaylar bu yerni alar désimu, Uyghurlar yenila aral dep ataydu. Xitay ahalisi bu yerde shiddet bilen köpiyip, 1949-yilidin ilgiri héchqandaq xitay ahalisi yoq bu jayda, beydu toridiki uchurda 2016-yili 290mingdin artuq ademge yetkenliki, sheher nopusining 320 mingdin ashqanliqi qeyt qilin'ghan.

Közetküchilerning qarishiche, xitay hökümiti özining Uyghur diyaridiki yérim ishlepchiqirish, yérim qoralliq teshkilati ‏- "Bingtu'en" ge meblegh sélishni, xitay nopusini yötkeshni kücheytip, uning Uyghur aptonom rayonining iqtisadiy, ijtima'iy, siyasiy muqimliqtiki rolini ashurup barmaqta.

Uyghurshunas tetqiqatchilardin doktor rayin samning mulahize qilishiche, xitay hökümiti Uyghur élige xitay nopusini köchürüshni 1980-yillardin bashlap kücheytip barghan, bu jeryanida Uyghur élidiki xitay nopusini eslidiki 6% tin hazirqi 40nechche % ke yetküzgen bolsimu, ular asasen Uyghur diyarini shimalidiki chong sheherlerge yerleshkenidi. Yéqinda bolupmu chén chu'en'go kelgendin buyan, xitay nopusini jenubtiki bir oblast, 3 wilayetke qarap kéngiyishini dawamliq kücheytmekte. Tumshuq, aralgha oxshash jenubtiki bu yéngi sheherlerge köchüp kélish yéqinqi mezgilde körünerlik halda shiddetlik bolmaqta. Bular yéqinda tiktok widiyoliridimu éniq namayan qilmaqta.

Doktor rayin samning qarishiche "Xitay hökümiti 3 milyondek Uyghur, bashqa musulman milletlirini tutqun qilip, lagérlargha qamash bilen bir waqitta, yerlik Uyghurlarni bolsa bashqa yerlerge mejburiy yötkimekte. Uyghur nopusi we medeniyitining merkizi bolghan jenubtiki bu jaylarda 'ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni' ni kéngeytip, xitay nopusini köpeytmekte. Uyghurlar hazirqi elwette bu siyasetlirige qarshi chiqalmaydu. Bu siyasetler Uyghur diyarining nopus qurulmisi we esli alahidiliklirini pütünley özgertiwétishni meqset qilghandek."

Bingtu'enning jenubtiki déwiziye we sheherler nopusining shiddet bilen éshishi, öz nöwitide Uyghur diyarining ékologiyelik özgirishlirini közetküchilerdimu oxshashla endishe peyda qilghan.

Amérika mi'ami uniwérsitétining jughrapiye we nopus mesililiri boyiche proféssori stanléy tupis, xitayning tarim wadisigha xitay nopusini shiddetlik halda yötkishini, xeterlik aqiwet peyda qilidighan xata siyaset dep tenqid qildi.

Proféssor stanliy tupisning qarishiche "Xitay hökümiti uzun yillardin buyan dawam qilip kelgen nopus köchürüsh siyasiti shimaldiki ürümchi, qarimay dégendek sheherlirining su menbesini, artuq nopusni kötürelmes halgha élip kelgen. Uyghur élining jenubida bolsa boz yer échish, néfit qidirish bilen ékologiyelik muhit bulghinishi hemde su menbelirining xorishidek tehditlerni peyda qilghan. Su menbesi cheklik bolghan bir shara'itta, xitayning bu yéngi nopus köchürüsh dolqunini qozghishi yenimu éghir su mesilisini peyda qilidu".

Proféssor tupisning chüshendürüshiche, asasliq tarim wadisigha yeni tarim deryasining süyige qarashliq bolghan jenubtiki bu jaylar köplep nopusni sighduralmaydu. Uning qarishiche, xitay hökümitining bu nopus siyasitini uzun muddet dawam qildurushi tebi'iy shert shara'itning cheklimisige uchraydiken. Bu heqte u mundaq dédi: "Köchmenler waqtinche ewzel siyasetlerge qiziqip kelgini bilen, ularning yashishi üchün hayatliq menbesi bolghan sugha éhtiyajliq. Xitay barliq yer asti su bayliqini achqan teqdirdimu, cheklik su menbesi uzun bolghanda 50 yilghiche yétishi mumkin. Xitay hökümiti bolsa ularning uzun muddet bu yerde yashishi üchün sugha bolghan éhtiyajini qandurushqa imkansiz".

Halbuki éghir korona yuqumi mesilisi dawamlishiwatqan bu künlerde Uyghur diyarigha bayashat yashash üchün kéliwatqan xitay köchmen ahaliliri Uyghur diyarida özlirini saqlap turghini, xitay kompartiyesi wede qilghan ewzel shara'itlar bilen teng qoyuq bir siyasiy muhit ikenlikidin bixewer bolsa kérek. Ular tarqatqan bezi widiyolargha qaraydighan bolsaq, ularning Uyghur diyarigha kelgen haman, kolléktip qesem bérish murasimlirigha qatniship "Shinjangning muqimliqini jan tikip qoghdaymiz, milletler ittipaqliqigha töhpe qoshimiz" dégen qesemler bilen, bu yéngi makandiki hayatini bashlimaqta.

Toluq bet