Uyghurlar qishliq olimpikning béyjingda emes, almatada ötküzülüshini qollaydu

Muxbirimiz erkin
2015.03.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
almata-qishliq-olimpik.jpg Almataning 2022 - yildiki xelq'ara qishliq olimpik musabiqisini talishish lozunkisi
Public Domain


Uyghur ilining eng sherqidiki qumul shehri béyjinggha 3000 kilométir kélidu. Halbuki, uning gherbidiki ghulja shehirining alma - ata bilen bolghan musapisi bolsa peqet 280 kilométir, aptobusta bir qanche sa'etlikla yol. Shuning bilen birge, alma - ata Uyghurlar ottura asiyada eng zich topliship olturaqlashqan sheher.

Halbuki, almata hazir béyjingning 2022 - yildiki xelq'ara qishliq olimpik musabiqisini talishish kürishidiki eng küchlük reqibi. Xelq'ara olimpik komitéti bu yil 7 - ayda malayshiya paytexti ku'ala lumpurda 2022 - yildiki qishliq olimpik musabiqisining sahibxaniliqini kimge bérishni qarar qilidu.

Lékin Uyghur, tibet we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, xelq'ara olimpik komitéti 2008 - yili ötküzülgen béyjing olimpik musabiqisidiki kishilik hoquq tejribe sawaqlarni yekünlep, bu qétim qishliq olimpikini xitaygha bermesliki kérek.

Biraq nopus we jughrapiyelik amil Uyghur pa'aliyetchi we teshkilatlirining 2022 - yildiki qishliq olimpikni béyjinggha bérishke qarshi chiqishidiki bir - din bir seweb emes.

Qazaqistanda olturushluq jama'et erbabi we siyasiy pa'aliyetchi qehriman ghojamberdi ependining körsitishiche, bu yerdiki mesile musapining uzun - qisqiliq mesilisila emes. Eng muhimi xitay Uyghurlarning diniy, siyasiy erkinlikini qattiq basturuwatqan ehwalda olimpik musabiqisini yene béyjinggha bérish, olimpikning kishilik hoquq, erkinlik we dostluq prinsipigha xilap.

Qehriman ghojamberdi: elwette, béyjingda ötküzülüshini biz xalimaymiz. Xitay insan hoquqini depsende qiliwatqan diktator dölet. Tenterbiye herikiti bolsa tinchliq barawerlik, tenglikni bayraq qilidighan heriket. Elwette, almata bilen béyjingni sélishtursaq almata insan hoquqida bir derije yuqiri. Bu yerde mesilen, hemme millet teng barawer. Hemmisi öz kimliki we medeniyiti bilen yashaydu. Uyghur ma'arip sistémisi bar, Uyghur tiyatiri wehakazalar. Biz teng, barawer turimiz. Emma bu démokratiye dégen bir jeryan. Qazaqistan démokratiyige mangidighan köpligen qanun - qa'idilerni qobul qilghan. Uning asasiy qanuni xelq'ara prinsip we ölchemlerge yéqinlashturulghan. Shunga, olimpik komitétining alma - atni tallighini toghra. Lékin xitayda bolsa hemme étirap qilghan diktator dölet.

Qehriman ghojamberdining körsitishiche, qishliq olimpik musabiqisi alma - atagha shehirige bérilse, qazaqistanning kishilik hoquq tereqqiyatini algha sürüp, qazaqistan we pütkül ottura asiyadiki Uyghurlargha ilham béridu. Bu yene, Uyghur yashlirining tenterbiye qizghinliqini yuqiri kötüridu.

Qehriman ghojamberdi: qazaqistan, qirghizistan we özbékistandiki Uyghurlar almatada bolghinini qollaydu. Chünki, bu ottura asiyadiki hazirqi türkiy tilliq döletlerde tunji qétim bolidu. Tunji bolghachqa pexirlinidu. Biz bu qazaq qérindashlarning musteqilliqigha yar - yölek bolup qollap kéliwatimiz. Ikkinchidin bu yene, bu jaydiki Uyghurlarningmu tenterbiyige bolghan ishtiyaqini kücheytidu. Yashlarni buninggha jelp qilishi mumkin. Öz ichimizdin yashlarning ösüp chiqishigha paydiliq, dep qaraymiz. Shuning bilen birge qazaqistan ottura asiya ellirining ichide rehberlik ornini igilewatidu. Olimpik uning abruyini téximu östüridu we kücheytidu.

\

Bu ayda sahibxaniliqqa namzat sheherlerning olimpik teyyarliqini tekshürüsh nöwiti béyjinggha keldi. Olimpik komitétining 19 kishilik tekshürüsh guruppisi seyshenbe küni béyjing shehiridiki muz top, muz téyilish meydanlirini, changgha meydani, béyjingning qishliq hawasi we bashqa qishliq tenterbiye eslihelirini tekshürüshke bashlighan.

Tekshürüsh guruppisi 2 - ayda almataning qishliq tenterbiye eslihelirini, hawasi, qishliq muhiti we bashqa jehettiki teyyarliq xizmetlirini tekshürüp, uninggha bezi teklip pikirlerni bergen. Nöwette, almata tebi'iy qar yéghin ehwali, qishliq tenterbiyidiki yoshurun küchi, hawasi, kishilik hoquqni yaxshilash wedisi qatarliq jehetlerde u küchlük riqabetchi bolup, uning bu jehettiki ehwali béyjingning bir qanche qedem aldida.

Lékin béyjing da'irilirining chüshendürüshiche, béyjing shehri 7 yil awwal yazliq olimpik musabiqisige sahibxaniliq qilghan. U bu sahede tejribilikla emes, belki küchlük tenterbiye asasi eslihesige we zor tamashibinlar qoshunigha ige. Shuning bilen birge, qishliq olimpikni béyjingda ötküzüsh bir milyard 300 milyon xitay xelqining qishliq tenterbiye qizghinliqini qozghashtiki muhim pursetken.

Biraq xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, bu yerdiki mesile peqetla küchlük tenterbiye eslihelirining barliqi, meblegh sélish we teshkillesh küchi, zor tamashibinlar qoshuni mesilisila emes. Kishilik hoquq olimpikning eng muhim halqisi.

Kishilik hoquq közitish teshkilati yéqinda olimpik komitétini agahlandurup, xitay 2008 - yili béyjing olimpik musabiqiside nurghun wede bergen bolsimu, biraq uning yéqinqi 7 yildin buyan kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilishni ammiwi guruhlarni basturushni kücheytkenlikini tekitligen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishlirigha mes'ul xadimi doktor sofiy richardsonning körsitishiche, “Bu ehwalda xitayning xelq'ara olimpik komitéti chiqarghan yéngi ölchemge emel qilishi intayin müshkül”. U, mezkur teshkilatning ötken peyshenbe élan qilghan bayanatida: “Xelq'ara olimpik komitéti özining kishilik hoquq ölchimige emel qilish - qilmasliqta jiddiy sinaqqa duch keldi” dégen idi.

Qehriman ghojamberdi, xitayning wede bersimu, biraq olimpik ölchimige emel qilmaydighanliqida kishilik hoquq közitish teshkilati bilen pikirdash.

U mundaq dédi: bu xitay xelq'ara teshkilatlargha “Maqul”, dep wede bergini bilen, biraq xitay kompartiyesi héchqachan u yolgha mangmaydu. Uninggha ishen'ginimu bolmaydu. Chünki, hazirqi shi jinping bashliq kompartiye siyasiy byurosi asasi qanunini tüptin özgertip, xelq'ara prinsip we ölchemlerni uninggha kirgüzüshi kérek. Ikkinchidin, bu Uyghur tibet, mongghul aptonom rayonlirini bashtin axir islah qilip, b d t ning tüp asasiy ehdinamisidiki özlirining teqdirini shu zéminda özliri hel qilishni yolgha qoyushi kérek. Biraq buninggha xitay öz ixtiyarliqi bilen yéqin arida hergiz mangmaydu.

Xelq'ara olimpik komitétining 2008 - yildiki yazliq olimpikni béyjinggha, 2014 - yildiki qishliq olimpikni rusiyening suchi shehirige bérishi qattiq tenqidke uchrighan. Shu munasiwet bilen 2014 - yili dékabirda u, “2020 - Yilliq olimpik pilani” élan qilip, sahibxan döletlerge olimpik komitéti bilen kishilik hoquq, emgek we muhitni qoghdash, kemsitishke qarshi toxtamname imzalashni shert qilip qoyghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.