Qazaqistan Uyghur sha'irliri néme üchün weten mawzusigha muraji'et qilidu? (1)

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2014-11-13
Share

Melumki, weten mawzusi qazaqistan Uyghur sha'irliri ijadiyitide muhim orunni igileydu. Edebiyatshunaslarning qarishiche, ularning bu mawzugha muraji'et qilishi, bir tereptin, ene shu tughulup ösken makanini séghinishtin, yene bir tereptin, erkinlikke teshna xelqige bolghan cheksiz muhebbitidin kélip chiqqandur. Uyghur edibliri qaysi elde, qandaq tüzümde yashimisun, qaysi janérda we yene bashqa qandaq mawzularda ijad qilmisun, tarixiy weten teqdirini héch qachan diqqettin sirt qaldurmighan.

Qazaqistan Uyghur edebiyat tarixi tetqiqati bilen shughulliniwatqan mutexessislerning yekünlishiche, bir pütün qazaqistan Uyghur edebiyatida mezkur mawzugha muraji'et qilmighan birer edipini tépishmu tes. Buni taki ötkenki esirning 20-yilliridin bashlap meydan'gha kelgen sanaqsiz eserler misalida körüshke bolidu.

Qazaqistandiki Uyghur sha'irliri ijadiyitide weten mawzusi qandaq orunni igileydu? ular néme üchün bu mawzugha muraji'et qilidu? sowét tüzümining, kommunistik idiyining qattiq tesiri astida ular bu mawzudin chetnep ketmidimu? weten chüshenchisi astida ular némini közde tutidu? sowét ittipaqi ghulap, qazaqistan musteqilliq alghandin kéyin, bu mawzu etrapida yene qandaq közqarashlar shekillendi? yash ijadkarlar bu mawzuni qandaq chüshinidu?

Bu heqte biz ataqliq sha'irlar sawut iskenderof, élaxun jelilof, jemshit rozaxunoflar hem yash sha'irlar sha'irem baratowa we molutjan toxtaxunoflar bilen söhbet élip barduq.

So'al: weten mawzusining her qandaq bir millet yazghuchi-sha'irliri ijadiyitide uchraydighanliqi köpchilikke yaxshi melum. Omumen, sha'ir üchün weten dégen néme?
S. Iskenderof: sha'ir üchün eng muqeddes, eng yüksek témilarning biri shu weten. Weten séni dunyagha keltürgen, weten séni sap hawasi bilen, shérin, süzük süyi bilen terbiyilep östürgen eziz makan. Shuning üchün wetenni küyligen, uning teqdirige échinip, shuni öz shé'iriyitide bayan qilghan sha'irlar wetenperwer sha'irlardur. Shu meqset, shu yönilishte nahayiti yuqiri maharet qazan'ghan sha'irlirimiz bar. Heqiqiy yürek qéni bilen, emri bilen wetenni küyligen sha'irlirimizgha shu ibare muwapiq kélidu.

So'al: qazaqistanliq sha'ir bolushingiz bilen siz bu mawzugha qandaq mezmunda qaraysiz? sizning ijadingizda bu mawzu qandaq orunni igileydu?
S. Iskenderof: biz teqdirning teqezzasi bilen qazaqistanda yashawatimiz. Qérindash qazaq xelqining bizge körsitiwatqan rapawiti az emes. Uni biz iqrar qilishimiz kérek. Qazaq xelqi, qazaqistan heqqidimu, uning yétiwatqan muweppeqiyetlirini, erkinlikini, musteqilliqini ipadileydighan shé'irlarni yézip kéliwatimiz. Bu bizning wezipimiz. Shundaq bolushqa tégishlik. Lékin eng asasi - tughulup ösken yéring, pütkül xelqning yashawatqan qutluq makan séning oyungdin, xiyalingdin héch qachan ketmeydu. Biz bashqa bir qérindash xelqning dölitide yashawatsaqmu, tughulup ösken ene shu makan, qutluq dergah héch qachan xiyalimizdin ketmeydu. Hetta chüshlirimizdimu shuni körüp, chüshlirimiz buzulup ketkende "Xep, chüshte bolsimu körsemken!" dégen armanlar bilen yazghan idim bir shé'irimni.

Siz öz ijadiyitingizde bu mawzugha néme üchün muraji'et qildingiz?
I. Jelilof: biz, qazaqistandiki Uyghurlar, élimizdiki bashqa xelqler oxshash erkin, barawerlikte yashap, emgek qiliwatqinimiz heq. Amma "Bir uyining münggüzige ursang, ming uyining münggüzi sirqiraydu" dégendek, tarixiy wetinimizdiki qérindashlirimizning müshkül ehwali, hoquqsizliqi, kélechikining ümidsizliki bizning yürikimizni échishturidu. Shunglashqa men öz ijadiyitimde ene shu ézilip, xorliniwatqan qandash, qérindashlirimning müshkül ehwalini körüp, bir türküm shé'irlarni yazghan idim. Allata'ala ademni erkinlikte yashashqa yaratqan. Shunglashqa ademler wetensiz, yeni erkin, azad, musteqil makansiz yashalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet