Proféssor piy : shi jinping amérika ziyariti aldida néme üchün herbiy parat ötküzidu?

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2015.03.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yaponiye-xi-amerika-xitay-herbiy-parat.jpg Yaponiyedin chiqidighan “Heptilik xewerler zhurnili”da iélan qilin'ghan maqale
RFA/Haji Qutluq Qadiri


Yaponiyedin chiqidighan “Heptilik xewerler zhurnili”ning mart éyining ikkinchi sanida amérika klarémont makénna uniwérsitéti istratégiye tetqiqat ornining mudiri, proféssor piy minshinning “Junggoning herbiy parat ötküzüshining menisi barmu?” serlewhilik siyasiy analiz maqalisi élan qilindi.

Maqalide junggoning dölet re'isi shi jinpingning bu yil küzde amérikida ziyarette bolush sepiri aldida, yapon'gha qarshi urush ghelibisining 70 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen béyjing tyen'enménde ghayet zor heywetlik herbiy parat ötküzülidighanliqi toghrisida yéqinda junggo terepning bayanat élan qilghanliqini bildürgen.

Proféssor piy minshin maqaliside mezkur herbiy paratning yapon'gha qaritilghan herbiy heriket ikenlikini, buning qoshna ellerge we shundaqla xelq'ara jem'iyetke tehdit élip kélidighanliqi toghrisida toxtalghan.

Istratégiye mutexesssi piy minshin maqaliside, hazirche junggo hokumiti ötküzüshni pilanlighan bu herbiy paratqa nisbeten xelq'aradiki köpligen mutexessislerning oxshimighan qiyaslarda boluwatqanliqini, buning bilen birge, junggogha qoshna bolghan ellerning diqqiti qozghalghanliqini we yaponiyedek xitayning reqibi hésablinidighan döletlerning bekrek bi'aram boluwatqanliqini tekitligen.

Proféssor piy minshinning qarishiche, eger bu herbiy parat rastinla yaponiyege qaritilghan gherezlik heriket bolsa, u chaghda kündin - kün'ge sowuwatqan junggo - yaponiye munasiwitining illishidin ümid yoq iken.

“Heptilik xewer zhurnili”ning bu heqtiki maqaliside déyilishiche, junggo xelq azadliq armiyesi tyen'enmén meydanida heywetlik parattin ötüp, özlirining tanka, uzun musapiliq bashqurulidighan bombilirini köz - köz qilsa, elwette bu xelq'ara jem'iyet üchün bir tehdit hésablinidiken.

Maqalide körsitilishiche, xelq'aradiki junggo ishliri mutexessisliri béyjing özining herbiy istratégiyelik pilanlirini hazirghiche dunyadin yoshurup kelgen bolsimu, emma ilghar herbiy qorallirini ashkarilap, qoshna ellerning junggogha bolghan ishenchisini yoqitip qoydi dep qaraydiken.

Junggoda ötküzülüwatqan bu xildiki ghayet zor herbiy paratlargha izchil diqqet qilip kéliwatqan xelq'aradiki bezi mutexessislerning bildürüshiche, maw zédung zamanisida yeni 1949 - yilidin 1959 - yilighiche junggoda jemiy 11 qétim zor herbiy parat élip bérilghan bolup, bu paratlarning meqsiti pütünley özi - özidin ensirep qalghan junggo kompartiyesi dölet ichi we sirtidiki düshmen küchlerge özining herbiy küchini namayen qilip kompartiyening küchlüklikini heywe qilish dep qarilidiken.

Maqalide éytilishiche, junggoda maw zédung ölgendin kéyin bu xildiki zor herbiy parat peqetla üch qétim ötküzülgen bolup,deslepkisi 1984 - yili ding shawping junggo qurulghanliqining 35 yilliqida, jyang zémin 1999 - yili 50 yilliqida, xu jintaw 2009 - yili 60 yilliqini xatiriligende élip bérilghan.

Aptor maqalide, maw zédungdin kéyin bu xildiki herbiy paratning qétim sani azayghan bolsimu, emma ding shawping, jyang zémin, xu jintaw qatarliqlar qizil bayraq taqalghan üsti ochuq pikapta tik turup qollirini pulanglitip öz eskeriy küchi bilen özini körsitip kelgenlikini, tarixtin béri dawamliship kéliwatqan junggo kompartiyesi rehberlirining öz - özini körsitish pursiti nöwitining emdilikte shi jinpinggha kelgenlikini, shunga pursetni ghenimet bilgen shi jinping junggo tarixida misli körülmigen ghayet zor heywetlik herbiy parat ötküzüshke teyyarliq körüwatqanliqini bayan qilghan.

Proféssor piy minshinning bayan qilishiche, junggo terep ötküzmekchi bolghan bu qétimqi herbiy paratning, junggoning tashqi diplomatiyesige tesir yetküzüp qoyush, shuning bilen birge yaponiyeni özige düshmen qilip körsitip, ikki dölet diplomatiye munasiwitini eng töwen derijige chüshürüp qoyush éhtmalliqi zor iken.

Maqalide, junggoning ijtima'i taratquliri hemishe yaponiye bash weziri shizo abéni millitarist qilip körsitip, uni tenqid qilip kelgenlikini, shunga bu qétimqi herbiy paratqa abé hergiz teklip qilinmaydighanliqini, eger béyjing amérika prézidénti barak obamani teklip qilsa, obama hergiz özining ittipaqdishi bolghan yaponiyege qarshi bu xildiki herbiy paratqa qatnashmaydighanliqini ilgiri sürgen. Emma, hazirqi waqitning özide, amérikining shundaqla gherb ellirining reqibi bolghan rusiye prézidénti putinning béyjingdiki herbiy paratqa choqum qatnishidighanliqini bildürgen.

Piy minshin maqaliside bu qétimqi herbiy parattin kéyinla shi jinpingning amérikida dölet ziyaritide bolidighanliqini shundaqla uning bu qétimqi sepirining aqsaray teripidin soghaq mu'amilige uchrash mumkinchilikini otturigha qoyghan.

Bu qétimqi herbiy parat shi jinping üchün tolimu muhim bolghan bir partiyelik junggoning herbiy küchini körsitidighan purset bolsimu, emma bu xil herbiy heriket junggoning tashqi diplomatiyesige nisbeten tolimu xeter élip kélidighan heriket ikenlikini maqalide aptor alahide tekitligen.

Maqalining axirqi “Junggo bilen heqiqiy dost bolghili bolmaydu” dégen qismida, junggo - yapon munasiwetlirge baha bérilgen bolup, uningda:“Yéqindin buyan junggo bilen yaponiyening munasiwiti tolimu jiddiy. Belkim bu jiddiylik pesiyip ikki dölet munasiwiti eslige kélishi mumkin. Ikki dölet munasiwitining eslige kélishi üchün her ikki dölet rehberliri bir - birini eyibleshni toxtitishi, özlirini tutiwalghan halda ish körüshi, etiraptiki qoshna ellerning bu ishqa ariliship ikki döletni yarashturup qoyushigha purset bérishi kérek. Yaponiye bash weziri shinzo abé bilen shi jinping bu mesililerge köprek diqqet qilishi kérek” déyilgen.

Biz, shi jinpingning néme üchün amérika sepiri aldida tyen'enménde heywetlik herbiy parat ötküzülidighanliqi toghrisida yaponiyelik xitay ishliri musteqil tetqiqatchisi yamada bilen söhbet élip barduq. Yamada bu mesile heqqide toxtilip mundaq dédi:

- Shi jinping özining bu qétimqi amérika sepiri heqqide yéqinda béyjingda ziyarette bolghan amérika xarward uniwérsitéti mudiri bilen söhbetleshkende, özining bu qétim amérikida köpligen her sahe erbabliri bilen keng - kushade söhbette bolidighanliqini tekitlidi. Elwette aqsaray shundaqla amérikidiki nurghunlighan nopuzluq kishiler shi jinping bilen uchrashqanda aldi bilen junggodiki kishilik hoquq mesilisi asasiy tima bolidu dep oylaymen. Bolupmu, tibet, Uyghur mesilisi. Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining türmidin qoyup bérilishidek bir qatar mesililer. Shunga shi jinping, bu xildiki mesililerning otturigha qoyulushidin endishe qilip, aldi bilen amérikigha bérishtin ilgiri özining herbiy küchini aqsaraygha heywe qilip, ikki dölet arisidiki kishilik hoquq söhbitini herbiy küch sélishturma jehettiki söhbetke yötkesh, amérika terepni kishilik hoquq mesilisidin söz achquzmasliqni meqset qilghan dep oylaymen.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.