Uyghur diyaridiki xitay emeldarliri néme üchün jazaliniwatidu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-01-05
Share
zhang-chunshyen-herbiy-emeldar.jpg Uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq sékrétari jang chünshyen Uyghur aptonom rayonida turushluq herbiy emeldarlar bilen qizghin körüshmekte. 2015-Yili 16-féwral, ürümchi.
ts.cn

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki emeldar almashturush, jazalash yaki emeldarlarni hoquqidin élip tashlash qilmishliri diqqet qozghimaqta.

B b s ning 5-yanwar xitay merkizi intizam tekshürüsh komitétining melumatidin neqil élip bayan qilishiche, xoten wilayetlik partkomning sékrétari jang jinbyaw “Intizamgha éghir derijide xilapliq qilish, wezipisini ada qilmasliq hem biperwaliq qilish” bilen eyiblinip, tutup turup tekshürülüshke bashlighan.

Xewerde tilgha élinishiche, 53 yashliq jang jinbyaw eslide qizilsu qirghiz aptonom oblastliq partkomning sékrétari bolup, 2016-yili 5-ayda xoten wilayitige yötkep kélin'gen. Uning intizamgha qaysi derijide xilapliq qilghanliqi, konkrétni néme jinayet ötküzgenliki xitay intizam tekshürüsh komitéti teripidin tilgha élinmighan. Uning 28-dékabir Uyghurlar teripidin élip bérilghan qaraqash partkom binasigha hujum qilish weqesi yüz bérip bir hepte ötmeyla tutup turulup tekshürülüshke bashlighanliqi diqqetni chékidu.

Melumki, mushu charshenbe künila Uyghur aptonom rayonluq xelq ishliri nazaritining mu'awin bashliqi, partiye guruppisining sékrétari mo ju'en chériklik jinayiti bilen 16 yilliq qamaq jazasigha yoluqqan idi. Téxi aldinqi hepte Uyghur aptonom rayonluq intizam tekshürüsh komitéti uqturush chiqirip, xoten wilayetlik memuriy mehkimining mu'awin waliysi, qoshumche guma nahiyelik partkomning sékrétari shén yining “Intizamgha éghir derijide xilapliq qilish” jinayiti bilen tutup turup tekshürülüwatqanliqini bildürgen. Undin bashqa, xitay taratquliri yene ötken yili 4-ayda xoten sheherlik partkomning sékrétari chén ywenxwaning “Intizamgha éghir derijide xilapliq qilish” jinayiti bilen jazalan'ghanliqini xewer qilghan. Uyghur aptonom rayonluq intizam tekshürüsh komitéti yene omumiy uqturush chiqirip, 7 neper emeldarning “Intizamgha éghir derijide xilapliq qilghanliqi” sewebidin tekshürülüwatqanliqini aldinqi ayda ashkarilighan. Bu 7 emeldarning 5 nepiri xitay, 2 nepiri Uyghur idi.

Uyghur diyaridiki tor betlerde élan qilin'ghan uchurlargha asaslan'ghanda, 2016-yili 4-aydin buyan qamaq jazalirigha uchrighan, hoquqidin élip tashlan'ghan yaki tutup turup tekshürülüwatqan xitay emeldarliri köp sanliqni igileydighan bolup, közetküchilerning qarishiche, 2016-yili 8-ayda Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari jang chünshyen yötkep kétilishning aldi-keynide “Chériklikke zerbe bérish” namida yüz bergen hem yüz bériwatqan bu weqelerning heqiqetenmu chériklik bilenla alaqidar bolushi guman qozghaydu.

Xongkongluq xitay ziyaliysi mo yen Uyghur diyaridiki emeldarlarning jazalinishining, chériklikke qarshi turushtin bekrek, muqimliqqa kapaletlik qilish bilen zich munasiwetlik ikenlikini ilgiri süridu. U mundaq deydu: “Méning qarishimche, shi jinping chériklikke qarshi turush namida élip bériwatqan heriket xitayda bashqa menige, Uyghur diyarida yene bashqa menige ige. Xitayda élip bériliwatqan herikette shi jinpingning meqsiti hakimiyet qatlamliridin özige qarshi küchlerni tazilash, öz terepdarlirini hoquq béshigha élip chiqish. Uyghur diyarida bolsa, emeldarlarning parixorluqi, chérikliki jiddiy mesile emes. Jiddiy bolghini rayonning muqimliqi. Pütün xitayda para almaydighan, chirimigen emeldar yoq. Biraq Uyghur diyaridiki chériklik biwasite rayonni muqimsizlashturup, qarshiliqlarning küchiyishige, netijide kompartiyening Uyghur diyarigha bolghan igidarchiliqigha xewp yaritishqa seweb bolidu. Uyghurlar teripidin yüz bériwatqan qarshiliqlarning bésiqmasliqi béyjingni parakende qiliwatqan chong mesile. Bu, kompartiyening yéngi yipek yoli siyasitige tesir körsitidu. Shuning üchünmu, kompartiye mushu bir yil ichide Uyghur rayonida emeldar almashturushni jiddiyleshtürdi. Jang chünshyenning yötkep kétilishidiki asasiy sewebmu, uning rayonning muqimliqigha kapaletlik qilish wezipisining höddisidin chiqalmighanliqi bolushi mumkin. Emma, Uyghur rayonigha kimla hökümranliq qilmisun, u yerni tinchitish meqsitige yitelmeydu. Chünki, bu yerdiki eng zor mesile hakimiyetke kimning igidarchiliq qilishida emes, belki milliy siyasetning izchil xataliqida. Bu xataliq kompartiyeni menggülük bash aghriqigha giriptar qilidu.”

D u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bolsa, Uyghur diyaridiki xitay emeldarlirini jazalash qilmishlirini xitay kompartiyisining rayonda dölet térror siyasitini dawamlashturushqa kapaletlik qilish éhtiyajigha baghlidi.

Chén chüen'go Uyghur diyarigha qedem bésipla “Muqimliq hemmidin ela” siyasitini ijra qilishqa térishiwatqan bir chaghda, guma partkom binasining hujumgha uchrighanliqini eskertken Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi, buni “Uyghurlar teripidin xitay emeldarigha qilin'ghan bir sowghat”dep sherhlidi.

Perhat muhemmidi ependi sözide yene, xitay kompartiyisining Uyghur diyaridiki xitay emeldarlirini qaysila sewebtin jazalimisun, buning Uyghurlargha asayishliq bir hayat, adalet yaritip bérishni meqset qilmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet