Xitay hökümiti Uyghur kimlikini qayta özgertip yasap chiqiwatamdu?

Muxbirimiz irade
2017-05-02
Share
cheklengen-isim-tizimlik.jpeg Xoten qaraqash nahiyesining toxula yéza toxula kent partiye yachéykisi chiqarghan "Cheklen'gen isimlar tizimliki".
Social Media

Xitay hökümiti Uyghurlarning milliy we dini örp-adetlirini nishan qilip turup yürgüzüwatqan bir qisim siyasetliri chet'ellerdiki közetküchiler arisida "Xitay hökümiti Uyghurlarni re-enginering yeni qayta yasap chiqish basquchidin ötküzüwatamdu?" dégen so'alni peyda qildi. Bolupmu, xotendiki bir Uyghur kadirning yashan'ghanlar we yaki dini zatlarning aldida tamaka chekmigenliki üchün "Siyasiy meydani turaqsiz" dep ishtin heydilishi we shundaqla bir qisim isimlarning Uyghur balilirigha qoyulushtin cheklinishidek weqeler mana bu xil basquchning örnekliri qatarida körsitilmekte.

Uyghur aptonom rayoni da'iriliri "Esebiylikini cheklesh nizami" da'iriside ijra qiliwatqan siyasetler xelq'ara axbaratlardimu küchlük inkas qozghap, nurghun xewer maqaliliri we mulahiziler élan qilindi. Ularning biri yéqinda amérikida neshrdin chiqidighan "Burulush nuqtisi zhurnili" da élan qilin'ghan "Xitayning gherbiy shimalidiki qayta yasalghan musulmanlar heqqide oylinish" namliq maqale bolup, maqale aptori dérrin baylér xotendiki bir Uyghur kadirning peqet chonglarning aldida tamaka chékishtin eymen'genliki üchün xizmitidin heydilish weqesini jem'iyetshunasliq nuqtisidin turup mulahize qilghan. Aptorning bayan qilishiche, u qeshqerdiki mezgilide bir Uyghur dosti bilen tamaka chekkech kochida kétiwatqanda bir meschitning aldidin ötüp qalghan. Bu chaghda u Uyghur dosti aptorgha meschitige bolghan hörmet yüzisidin tamakini chekmey, uni yoshurup ötüp kéteyli, dégen. Buning bilen aptormu Uyghur dostining sözige bina'en tamakisini chekmey, uni aliqinining ichige yoshurup ötüp ketken. U Uyghur dostining buni "Hörmetning ipadisi" dep chüshendürgenlikini éytip kélip, "Men yuqiridiki bu xotenlik kadirning xewirini oquwatqinimda öz béshimdin ötküzgen mana bu weqe ésimge keldi. Hazir hörmetning yerlik alahidilik we islam bilen yughurulghan ölchimi dinsizliq we buyruq bilen ijra qiliniwatqan xususiy tallash teripidin buzghunchiliqqa uchrimaqta. Uyghurlarning eng eqelliy exlaq qa'idiliri bu yerde dini radikalliq dep qaralmaqta" dep bayan qilghan.

Aptor dérrin baylérning maqaliside éytishiche, adriyan zénz isimlik tetqiqatchining "Xitay hökümiti hazir Uyghur élide islamning barliq izlirini yuyuwétish arqiliq Uyghur jem'iyitini qayta özgertip yasap chiqmaqchi boluwatidu" dégen sözini neqil keltürüp turup, 1949‏-yili xitay kompartiyesi Uyghur éligha "Azad qilish" dégen nam bilen kirgendin buyan oxshimighan dewrlerde, oxshimighan sho'arlar astida Uyghurlarni dinsizlashturush siyasitini yürgüzüp kelgenlikini bayan qilip, buning tepsiliy misallirini körsitip ötken. Aptor maqaliside, xitay hökümitining dölet téliwiziyesini körüshni ret qilghan Uyghurlarni "Dini esebiylik" bilen eyibleydighanliqini misal qilip turup, xitay téléwiziye qanallirining hökümetning Uyghurlargha yürgüzüwatqan dinsizlashturush we yaki "Qayta özgertip yasash" qurulushi üchün xizmet qildurulghanliqi, emma 1990‏-yillardin kéyin intérnét we eqilliq téléfonlarning sayiside Uyghurlarning tashqi dunyadin xewerdar bolushining asanlishishi we netijide téléwizor körüshni ret qilishi bilen xitayning Uyghurlar üstidiki pilanlirini sugha chilashturghanliqi üchün xitay hökümitining Uyghurlarni dölet téliwiziyesini körüshke qistawatqanliqini, mesilen Uyghur örp-adetlirini qebih qilip teswirlen'gen "Anarxan" namliq filimni körüshning mejburiy qilin'ghanliqini misal qilghan.

Bezi közetküchiler yuqiridiki bu qarashni qollap, "Qayta yasap chiqish" qurulushining Uyghurlarning hayatining barliq saheliride élip bériliwatqanliqini bildürmekte. Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéski bu heqte mundaq dédi: "Xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasetlirini men shübhisizki 'qayta yasap chiqish' qurulushining bir parchisi dep qaraymen. Mesilen, qosh til ma'aripimu, ramazanda rozi tutushni cheklesh dégendek siyasetlermu ene shuning bir parchisi. Hazir bu siyaset Uyghurlarning hayatining herbir qismighiche yétip bardi. Bir Uyghur qandaq kiyinishi kérek, qandaq körünüshi kérek, saqalni qandaq qoyushi kérek, qandaq isim qoyushi yaki qandaq isimni qoymasliqi kérek, dégendek. Mana bularning hemmisi xitay hökümitining Uyghur kimlikini qayta özgertish basquchidin ötküzüp, uni xitay hökümiti qobul qilalaydighan shekilde yasap chiqmaqchi boluwatqanliqidin bashqa nerse emes".

Amérika kansas shtatliq uniwérsitétining oqutquchisi, antropolog we tilshunas ariyanni dwayér xanim radiyomizgha qilghan yazma bayanatida qayta özgertip yasash heqqide toxtilip, "Qimmet qarishini qayta yasap chiqish basquchi dölet, jama'et we shexsler teripidin élip bérilidu, Uyghur kimliki üstide sözleshmu Uyghurlar teripidin, dölet teripidin we bashqilar teripidin oxshimaydighan shekillerde ipade qilinidu... Biz yuqiridiki maqale arqiliq Uyghurlarning islam dinigha ishinishni özlirining exlaq ölchimining menbesi qilghan bolsa, buning eksiche xitay hökümiti uni ma'arip we tallash erkinlikige qarshi, dep chüshendürmekte. Mana bu xil qimmet qarishidin chetneshning özimu döletke qarshiliq qilishning ipadisi dep qaralmaqta" dep bayan qilghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofi richardson xanim xitay hökümitining bir qisim islami yosundiki isimlarni cheklishini qattiq tenqid qilghan kishilerning biri. U yuqiriqidek bir qisim közetküchilerning xitay hökümitining Uyghurlargha qarita élip bériwatqan siyasetlirini "Qayta özgertip yasash qurulushi" dep atishini özining toghra dep qaraydighanliqini éytip,"Menche ular toghra deydu. Chünki xitay hökümiti ochuq-ashkara halda sen din'gha mundaq ishinisen, balangni mundaq terbiyileysen, balanggha mundaq isim qoyusen, dep belgilep bériwatidu" dédi.

Yuqiridiki "Burulush nuqtisi zhurnili" da élan qilin'ghan maqalining aptori dérrin bayérmu maqaliside Uyghurlarning qedimdin tartip shekillen'gen en'eniwi örp-adetlirining xitay hökümitining ölchemliri boyiche tarazigha séliniwatqanliqini bayan qilip, "Teshwiqatlardiki logika boyiche, men bilen héliqi Uyghur dostumning tamakimizni meschit aldida yoshurup ötüp kétishimiz dini radikalliqning alamiti, tamaqtin kéyin du'agha qol kötürüshimiz, öz-ara salamlashqanda erebche 'essalamu'eleykum eleykum' déyishimiz bolsa dinsizliqning'sékularizim' ning ajizliqining namayendisi bolup hésablinidu. Jama'et ichidiki yaki öy ichidiki her bir herikitingiz mana mushu xil logika boyiche shifirlashturulghan. Bundaq ehwalda kimge ishinip-kimge ishenmeslikni bilish intayin qéyin. Kimning ete qolgha élinip, dostliri yaki a'ilisi heqqide uchur bérishke mejburlinidighanliqi éniq emes. Bu yerde siz yölinidighan adalet yoq. Gunahni chaplash asan,biraq uningdin qéchish imkansiz. Yéqinda bir Uyghur dostum özining ata-anisidin ensirewatqanliqini éytti. Ehwaldin qarighanda xitay hökümiti hazir hemmila kishini nishan'gha alghandek qilidu. Buning waqitliq bir boran-chapqunluqi yaki uzun muddetlik bir siyasetlikini bilmeymen. Emma buning chidighusiz ikenliki éniq. Biraq kompartiye üchün bu anche muhim bolmisa kérek" dep xulase qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.