Gherb közetküchilirining bahaliri - “Xitay öz tarixi bilen chiqishalmaydu”

Muxbirimiz irade
2015.09.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yapongha-qarshi-ghelbe-parat-1.jpg Xitay eskerliri, 3-séntebir küni ötküzidighan yapon'gha qarshi urush ghelibisining 70 yilliqini tebriklesh murasimida parattin ötüshke teyyarliq qilmaqta. 2015-Yili 23-iyul, béyjing.
XINHUA

Xitay hökümiti 3-séntebir küni ötküzidighan yapon'gha qarshi urushning ghelibisining 70 yilliqini zor murasim bilen xatirilesh aldida turmaqta. Xitay hökümitining aridin nurghun yillar ötken bügünki künde yapon tajawuzchiliqini qayta kötürüp chiqirip, zor daghdugha qilishi chet'ellerdiki közetküchilerni heyran qaldurdi. Közetküchiler bu murasimni xitay kompartiyisining öz tarixi bilen chiqishalmaydighan tebi'itining mehsuli dep qarimaqta we bu mesilige dunyaning alahide diqqet qilip, xitay hökümitinimu tarixtiki xataliqliri üchün jawabkarliqqa tartishi kéreklikini bildürmekte.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, xitay hökümiti 3-séntebir peyshenbe küni ötküzüsh aldida turghan zor kölemlik parat aldida barliq téléwiziye qanallirida uniwérsal programmilarni cheklep, yapon'gha qarshi urush mezgillirige a'it filimlarni, höjjetlik filimlarni ulap tarqitip, yapon tajawuzchiliqini küchep teshwiq qilishqa bashlidi. Undaqta, xitay kommunist hakimiyitining kontrolluqidiki metbu'atlarda heqiqet zadi qanchilik derijide yorutuluwatidu? chet'ellerdiki közetküchiler xitay hökümitining 2-dunya urushigha a'it heqiqiy tarixni özining menpe'itige xizmet qildurush üchün burmilawatqanliqini, xitay puqralirining hetta nurghun chet'elliklerningmu xitay hökümitining yalghan tarixlirigha aldinip qéliwatqanliqini bildürmekte.

Amérika dölet ishliri ministirining asiya döletlirige mes'ul sabiq yardemchisi, 2049 ish pilani institutining bashliqi randal shiriwér diplomat gézitide “Xitay öz tarixi bilen chiqishalmaydu” mawzuluq bir maqale élan qilip, mana bu pikirni otturigha qoydi. U xitay hökümitining 2-dunya urushida yaponiye üstidin qilghan ghelibisini teshwiq qilish üchün barliq teshwiqat apparatlirini ishqa salghanliqini, bu apparatlarning sayiside xitay kompartiyisining bu urushta qandaq bir shara'it astida ghelibe qilip qalghanliqining pütünley nezerdin saqit qilinidighanliqini eskertip “Xitayning tarixni öz aldigha bundaq burmilishigha dunya süküt qilmasliqi kérek” dep eskertken. U maqaliside mundaq dégen:
-Xitay hökümitining éghizi boluwatqanlar bizni ötmüshi bilen yüzlishishni xalimaywatqan terepning peqet yaponiye ikenlikige ishendürdi. Emeliyet bolsa ular yalghuz emes. Emeliyette tarixni burmilaydighan, qayta yazidighan we nurghun tarixi pakitlarni özining siyasiy meqsiti üchün yoqqa chiqiridighan eng éghir jinayetchi xitayning özi. Biz bu mesilige jiddiy qarishimiz kérek, chünki xitay bu arqiliq heqiqeten netijige érishiwatidu.

Aptor tarixiy mesililerge baha bergende obyéktip bolushning muhimliqini tekitlep, xitay hökümiti dunyadin yoshuruwatqan tarixiy pakitlarni töwendikidek bayan qilghan:
Xitay kompartiyisi 1931-1945 yilliri arisidiki tarix toghrisida sözleshni bek yaxshi köridu, emma 1949-yilidin kéyinki tarixni sözleshtin özini qachuridu. Buninggha peqet birla misal bérey, xitayda kommunist partiyining siyasetliri tüpeylidin bihude yerge jénidin ayrilghan kishining sani chet'el tajawuzchilirining qolida ölgenlerdin köp. Yalghuz “Chong sekrep algha ilgirilesh” herikitide ölgenlerla chet'el tajawuzchilirining qolida ölgenlerdin köp. Medeniyet inqilabi we 1989-yilidiki tyen'enmén weqeside ölgenlerning hemmisi kommunist partiyining siyasetliri tüpeylidin bihude hayatidin ayrildi. Elwette bular xushallinarliq ish emes hem bu yaponiyening urush mezgilide xitay puqralirigha qilghanlirini yoqqa chiqirishnimu meqset qilghan emes. Lékin biz tarixiy mesililerge baha bergende choqum toghra nuqtidin baha bérishimiz kérek. Nurghun amérikiliqlar, shexsen menmu yaponiyening yasukuni urush qehrimanliri qebrigahini ziyaret qilghanda yaponiyening ikkinchi dunya urushigha bolghan pozitsiyisige qarita tenqidiy pozitsiyide bolghan idim. Hetta bu pikrimni yaponiye hökümet emeldarlirigha bildürgen idim. Lékin, qanchilik amérikiliq xitaydiki muziylirini ziyaret qilghanda xitayning öz tarixigha tutuwatqan mu'amilisige qarita tenqidiy pozitsiyide boldi? xitayning tyen'enmén meydanigha jaylashqan döletlik muziydimu tyen'enmén weqesi qet'iy tilgha élinip qoymighan, jaw ziyangning heykili kompartiyining sabiq rehberliri arisidin yer almighan, chong sekrep algha ilgirilesh we medeniyet inqilabidiki tiragidiyiler tilgha élinipmu qoymighan'ghu? xitayning tarixni burmilishi bilen bizning karimiz bolushi kérekmu? elwette bolushi kérek. Xitay kommunist rehberliri heqiqetni obdan bilgechke barliq küchini ishqa sélip uni yoqitishqa urunidu. Yaponiyening tarixi bilen yüzlishishi qanchilik muhim bolsa, xitayning tarixi bilen yüzlishishimu oxshash muhim. Lékin xelq'arada xitay rehberlirini öz tarixi bilen yüzlishishke bésim qilidighan ish yoq.

Randal shiriwér ependi maqaliside bayan qilishiche, yaponiye döliti 1979-yilidin bashlap, xitaygha yardem bérishni bashlighan bolup, hazirghiche yaponiyening xitaygha qilghan yardem meblighining özila 26 milyard dollardin éship kétidiken. Bu téxi xususiy karxanilarni öz ichige almaydighan bolup, 2014-yili bir yil ichidila yaponiyediki xususiy karxanilarning biwasite meblighi 35 milyard dollardin ashidiken. Biraq aptor xitay hökümitining öz teshwiqatlirida yaponiyening xitayning iqtisadining kötürülüshide muhim rol oynighanliqini tilgha élipmu qoymaydighanliqini, xitay hökümiti we uning teshwiqat apparatlirining bar küchi bilen yaponiyening selbiy tereplirinila teshwiq qilidighanliqini bayan qilghan. Aptor yene, xitay kompartiyisining tarixni burmilash késilining peqet yaponiyege tesir körsitipla qalmay, amérikining yene bir shériki bolghan teywen'gimu tesir körsitiwatqanliqini bildürgen we mundaq dégen:
-Nurghun amérikiliq rehberler epsuski da'im xitay hökümiti aghzigha sélip qoyghan “Teywen junggoning ayrilmas bir qismi” dégen jümlini tekrarlaydu. Ejeba qanchilik amérikiliq rehber teywenning xatirilinip mangghan kéyinki 400 yilliq tarixida chong quruqluq da'iriliri teripidin idare qilin'ghan waqtining hetta on yilghimu toshmaydighanliqini bilidighandu? uning üstige buning teywenliklerge payda bolghanliqimu inkar qilghili bolmaydighan bir pakit. Kompartiyining idarisidin qutulup qalghan teywen bügünki künde bir zamaniwi, démokratik we bazar iqtisadigha tayan'ghan hem shundaqla diniy hoquqlargha we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan bir jaygha aylandi. Undaqta biz peqet xitay kompartiyisining özining menpe'etigila xizmet qilidighan oydurmilirini ilgiri sürüsh üchün qiliwatqan tehditlirige qarap tursaq bolamdu?

Aptor shi jinping hökümitining amérika bilen bolghan munasiwetliride ochuq -ashkara halda amérikini özi oydurghan tarixni qobul qilishqa mejburlaydighanliqini, xitay kompartiyisining xataliqlirini tenqid qilishni xitayni qalaymiqan qilishqa urunush, dep eyibleydighanliqini bayan qilghan we amérika dölitining buninggha qarap turmasliqi kéreklikini eskertken. U mundaq dégen:
3-Séntebirdiki murasimgha kelsek, biz bu weqeni peqetla bir eqilge sighmaydighan gheyriylikni körgendekla ötküzüwetsek bolmaydu. Eksiche, amérika hökümiti we kesip ehliliri xitay rehberlirini bizning ittipaqdashlirimizgha, dostlirimizgha we bizge qiliwatqan siyasiy urushini toxtitishqa chaqirishimiz kérek. Bizning ittipaqdishimiz yaponiye uzun zaman ilgiriki xataliqi üchün tenqid nishani qilinidu‏-yu, emma uning 70 yildin buyan rayon we dunya tinchliqi üchün qoshqan töhpisi bolsa inkar qilinidu. Bizning dostimiz we bixeterlik shérikimiz teywenning ikkinchi dunya urushidiki roli bolsa oghrilan'ghan. Yaponiye xitaygha tajawuz qilghanda yapon armiyisi bilen jeng qilip ölgenlerning 90 pirsenti gomindang eskerliri idi. Xitay xelq azadliq armiyisining qilghan urushi intayin az we uning aran 10 pirsent eskiri ölgen idi. Amérika bolsa bu qétimliq parat arqiliq üsti yopuq tehditke uchraydu. 200 Ge yéqin gherblik tarixchi yéqinda ochuq xetke imza yighip, yaponiye bash weziri shinzo abéni ikkinchi dunya urushidiki heqiqiy tarix bilen yüzlishshke chaqirdi. Undaqta, oxshash ölchem xitayghimu qoyulushi kérek. Xitaymu tarixiy heqiqet bilen yüzlishishi kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.