Японийә журнилида мақалә: уйғур, тибәт районида немә үчүн җуңгоға қарши һәрикәтләр мәвҗут?

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2015.04.02
Tarix-zhurnili-muqawisi-yaponiye-305.jpg “дуня тарихи оқуш китаби” журнилиниң муқависи.
RFA/Qutluq

Японийә йосинша нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған “дуня тарихи оқуш китаби” журнилиниң 2015-йиллиқ санида “уйғур, тибәт районлирида немә үчүн җуңгоға қарши һәрикәтләр мәвҗут?” мавзулуқ мақалә елан қилинған.

Мәзкур журналдики барлиқ дуня вәзийитигә даир мақалиләр японийәдики нопузлуқ университетлардин болған чиба, кйото, окаяма вә мейҗи қатарлиқ университетларниң профессорлири вә шундақла масудадәк бир қисим журналистлар тәрипидин нәшргә тәйярланған мақалиләрдур.

“дуня тарихи оқуш китаби” журнилиниң бу қетимқи санида уйғур, тибәт районлирида йүз бериватқан хитайға қарши һәрикәтләр тоғрисидики хитайдики азсанлиқ милләтләр мәсилисигә даир мақалидин башқа йәнә, оттура шәрқ йәни сүрийә, ирақтики “ислам дөлити тәшкилати” ға аит учурлар шундақла русийәниң йеқиндин буянқи сиясий, иқтисадий әһвали, украинаниң омуми вәзийити дегәндәк темилардики дуняви сиясий мәсилиләр һәққидики сиясий анализ мақаллириғиму алаһидә орун берилгән.

Мақалиниң кириш сөз қисмида, хитайдики 56 милләт һәққидә тохталған болуп, буниңда хитайдәк көп милләтлик, зор нопусқа игә бир чоң дөләтниң омумий нопусиниң пәқәтла 8% ни 55 милләт игиләйдиғанлиқи, 92% болса хитай миллитини асас қилидиғанлиқини билдүргән.

Мақалидә уйғур аптоном райони, тибәт аптоном райони вә шундақла ички моңғул аптоном райони һәққидә тохтилип, бу һәқтә: “җуңго һөкүмити уйғур, тибәт,моңғул қатарлиқ милләтләргә аптоном район қуруп бәргән болсиму, әмма бу үч аптоном район һәқиқий аптоном районниң сияситидин, қанунидин шундақла аптоном район имтиязлиридин тәлтөкүс мустәсна болған, бейҗиң һөкүмитиниң биваситә контроллуқидики районлар болуп, бу үч аптоном район қурулғандин тартип та һазирға қәдәр җуңго һөкүмитидин айрилип чиқип кетиш үчүн изчил һалда мустәқиллиқ һәрикәтлирини давамлаштуруп келиватқан, өз дөлитини әслигә кәлтүрүш арзусида күрәш қиливатқан районлар” дегән.

Уйғур елидики уйғурларниң хитайға қарши турушидики асаслиқ сәвәбләр һәққидә тохталған японийәдики уйғур сиясий актиплиридин гүлистан ханим зияритимизни қобул қилип, бу һәқтә тохтилип өтти.

Мақалидә уйғур аптоном районидики уйғурлар һәққидә тохтилип,бу районда мусулман уйғур түрклириниң 8-есидин башлап өз дөлитини қуруп өз алдиға ханлиқ тикләп, дәвр сүрүп кәлгәнликини, кейинки вақитларда болса моңғул истелачилириниң қол астиға өткәнликини, кейинчә 18-әсириниң оттурилирида чиң суласиниң мустәмликисигә айлинип бу район наминиң “шинҗаң” йәни “йеңи чегра район” дегән нам билән аталғанлиқидин ибарәт тарихий вәқәләр һәққидә қисқичә тохталған.

Мақалидә, уйғурларниң йеқинқи заман тарихида қурған 1933-йилидики шәрқий түркистан ислам җумһурийити билән 1944-йилидики шәрқий түркистан җумһурийити һәққидә тохтилип, 2-дуня уруши ахирлашқандин кейин, йәни 1949-йилидин башлап уйғур елиниң пүтүнләй хитай компартийәсиниң ишғалийити астида қалғанлиқини алаһидә тәкитләп өткән.

Мақалиниң тибәтләр тарихиға аит қисмида болса 1642-йили далай лама бәшинчи қурған ханлиқтин тартип 18-әсирдин башлап тибәтниң мустәмликә қилинған дәвригә қәдәр болған тарихий җәрянлар әтраплиқ баян қилинған. Мақалидә йәнә, тибәткә 1950-йили хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң бесип кириши билән тибәт хитай компартийәси тәрипидин бесивелинип, тибәттин һиндистанға сүргүн қилинған далай лама онтөтниң, һазирқи һиндистандики сүргүндики тибәт һөкүмитини 1965-йили қурғанлиқи һәққидиму қисқичә тохталған.

Журналда, хитай компартийәсиниң уйғур елидики боз йәр өзләштүрүш дивезийәсигә көчмән йөткәшни илгиридин тартипла башлиғанлиқини, узақ вақитлиқ хитайниң көчмән йөткәш сияситиниң давамлишиши нәтиҗисидә һазир уйғур аптоном районида уйғурлардин хитайлар нопусиниң артип кәткәнликини билдүргән.

Хитайда йүз бәргән он йиллиқ мәдәнийәт зор инқилабидин ибарәт бу сиясий күрәш давамида уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң диний етиқади, мәдәнийити, кимлики пүтүнләй йоқ қиливетилгәнлики һәққидиму мақалидә қисқичә тохталған.

Мақалидә, уйғур елидики уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикәтлириниң тарихтин буян тохтап қалмай изчил һалда давамлишип келиватқанлиқини, болупму 1990-йиллардин кейин сабиқ советлар иттипақиниң йимирилиши билән оттура асияда бир қисим түркий җумһурийәтләрниң мустәқиллиққа еришиши узундин буян мустәқиллиққа тәлпүнүватқан уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикәтлиригә техиму зор илһам бәхш әткәнликини илгири сүрүш арқилиқ, йеқиндин буянқи уйғур елида йүз бериватқан уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлириниң тасадипий һәрикәтләр әмәслики тәпсилий чүшәндүрүлгән.

“дуня тарихи оқуш китаби” журнилиниң бу һәқтики мақалисидә 2009-йилидин башлап хитай хәлқ азадлиқ армийиси, сақчи, қораллиқ қисимларниң өз‏-ара һәмкарлашқан асаста шиддәтлик һалда уйғур ели билән тибәттә кәң көләмлик қирғинчилиқ һәрикәтлирини елип бериватқанлиқини, хитай компартийәсиниң бу хил бастуруш сияситигә нарази болған уйғур, тибәтләрму өз алдиға хас һалда түрлүк қаршилиқ һәрикәтлирини елип берип өз һаятидин айриливатқанлиқини көрситип, буниң мисали сүпитидә тибәттә давамлишиватқан өзигә от қоюп өлүвелиш һәрикитидә һазирға қәдәр көплигән тибәтләрниң өз җенидин айрилғанлиқини билдүргән.

Мәзкур журналниң уйғур, тибәтләр һәққидики бу мақалисидә, уйғурларниң 2013-йили бейҗиң тйәнәнмен мәйданида елип барған аптомобил һуҗуми һәрикити билән 2014-йили үрүмчи җәнубий пойиз вогзалида йүз бәргән партлитиш вәқәлирини хитай һөкүмитиниң террорлуқ вәқәләр дәп атап уйғурларниң хитайға болған барлиқ қаршилиқ һәрикәтлирини террорлуққа бағлап, чәтәлләрдики шәрқий түркистан ислам һәрикити тәшкилатини илгири әлқаидә тәшкилатиға, талибанларға бағлиған болса, әмдиликтә уларни дуняниң диққитини чекиватқан террорлуқ тәшкилат “ислам дөлити тәшкилати” ға бағлап уйғур елида террорлуқни бастурушни баһанә қилип, уйғурларниң барлиқ иш-һәрикәтирини террорлуқ һәрикәт дәп һесаблап, уларни қанунсиз оқ чиқирип өлтүрүватқанлиқини алаһидә тәкитлигән.

Мақалиниң ахирқи қисмида, хитай һөкүмитиниң уйғур, тибәтләрниң мустәқиллиқ һәрикитини қаттиқ бастуруш сәвәблири һәққидә тохтилип: “җуңго компартийәси уйғур, тибәтләрниң диний етиқади, мәдәнийитини бастуруп, уларни ассимилятсийә қилиш сүритини тизлитиватиду. Бейҗиңниң бундақ сиясәт елип беришидики бирдин-бир сәвәб, үзлүксиз енергийәгә болған еһтияҗи ешиватқан җуңгониң бу енергийә мәнбәлири асасән уйғур ели билән тибәт. Уйғур ели хитайни газ, нефит билән тәминләйду, тибәт болса көмүр билән, шуңа бейҗиң бу икки байлиқ маканини қолдин чиқирип қоюшни һәргиз халимайду. Хитай компартийәсиниң уйғурларға селиватқан зулуми чекидин ашқанлиқи сәвәбидин чегра атлап чәтәлләргә қачидиған уйғурларниң сани күндин-күнгә ешиватиду. Хитайниң уйғур аптоном районида йүргүзүватқан бастуруш сияситини хәлқара җәмийәт йеқиндин көзитип туруватиду” дәп йезилған.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.