Yaponiye zhurnilida maqale: Uyghur, tibet rayonida néme üchün junggogha qarshi heriketler mewjut?

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2015.04.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Tarix-zhurnili-muqawisi-yaponiye-305.jpg “Dunya tarixi oqush kitabi” zhurnilining muqawisi.
RFA/Qutluq

Yaponiye yosinsha neshriyati teripidin neshr qilin'ghan “Dunya tarixi oqush kitabi” zhurnilining 2015-yilliq sanida “Uyghur, tibet rayonlirida néme üchün junggogha qarshi heriketler mewjut?” mawzuluq maqale élan qilin'ghan.

Mezkur zhurnaldiki barliq dunya weziyitige da'ir maqaliler yaponiyediki nopuzluq uniwérsitétlardin bolghan chiba, kyoto, okayama we méyji qatarliq uniwérsitétlarning proféssorliri we shundaqla masudadek bir qisim zhurnalistlar teripidin neshrge teyyarlan'ghan maqalilerdur.

“Dunya tarixi oqush kitabi” zhurnilining bu qétimqi sanida Uyghur, tibet rayonlirida yüz bériwatqan xitaygha qarshi heriketler toghrisidiki xitaydiki azsanliq milletler mesilisige da'ir maqalidin bashqa yene, ottura sherq yeni süriye, iraqtiki “Islam döliti teshkilati” gha a'it uchurlar shundaqla rusiyening yéqindin buyanqi siyasiy, iqtisadiy ehwali, ukra'inaning omumi weziyiti dégendek témilardiki dunyawi siyasiy mesililer heqqidiki siyasiy analiz maqallirighimu alahide orun bérilgen.

Maqalining kirish söz qismida, xitaydiki 56 millet heqqide toxtalghan bolup, buningda xitaydek köp milletlik, zor nopusqa ige bir chong döletning omumiy nopusining peqetla 8% ni 55 millet igileydighanliqi, 92% bolsa xitay millitini asas qilidighanliqini bildürgen.

Maqalide Uyghur aptonom rayoni, tibet aptonom rayoni we shundaqla ichki mongghul aptonom rayoni heqqide toxtilip, bu heqte: “Junggo hökümiti Uyghur, tibet,mongghul qatarliq milletlerge aptonom rayon qurup bergen bolsimu, emma bu üch aptonom rayon heqiqiy aptonom rayonning siyasitidin, qanunidin shundaqla aptonom rayon imtiyazliridin teltöküs mustesna bolghan, béyjing hökümitining biwasite kontrolluqidiki rayonlar bolup, bu üch aptonom rayon qurulghandin tartip ta hazirgha qeder junggo hökümitidin ayrilip chiqip kétish üchün izchil halda musteqilliq heriketlirini dawamlashturup kéliwatqan, öz dölitini eslige keltürüsh arzusida küresh qiliwatqan rayonlar” dégen.

Uyghur élidiki Uyghurlarning xitaygha qarshi turushidiki asasliq sewebler heqqide toxtalghan yaponiyediki Uyghur siyasiy aktipliridin gülistan xanim ziyaritimizni qobul qilip, bu heqte toxtilip ötti.

Maqalide Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar heqqide toxtilip,bu rayonda musulman Uyghur türklirining 8-ésidin bashlap öz dölitini qurup öz aldigha xanliq tiklep, dewr sürüp kelgenlikini, kéyinki waqitlarda bolsa mongghul istélachilirining qol astigha ötkenlikini, kéyinche 18-esirining otturilirida ching sulasining mustemlikisige aylinip bu rayon namining “Shinjang” yeni “Yéngi chégra rayon” dégen nam bilen atalghanliqidin ibaret tarixiy weqeler heqqide qisqiche toxtalghan.

Maqalide, Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixida qurghan 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti bilen 1944-yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti heqqide toxtilip, 2-dunya urushi axirlashqandin kéyin, yeni 1949-yilidin bashlap Uyghur élining pütünley xitay kompartiyesining ishghaliyiti astida qalghanliqini alahide tekitlep ötken.

Maqalining tibetler tarixigha a'it qismida bolsa 1642-yili dalay lama beshinchi qurghan xanliqtin tartip 18-esirdin bashlap tibetning mustemlike qilin'ghan dewrige qeder bolghan tarixiy jeryanlar etrapliq bayan qilin'ghan. Maqalide yene, tibetke 1950-yili xitay xelq azadliq armiyisining bésip kirishi bilen tibet xitay kompartiyesi teripidin bésiwélinip, tibettin hindistan'gha sürgün qilin'ghan dalay lama ontötning, hazirqi hindistandiki sürgündiki tibet hökümitini 1965-yili qurghanliqi heqqidimu qisqiche toxtalghan.

Zhurnalda, xitay kompartiyesining Uyghur élidiki boz yer özleshtürüsh diwéziyesige köchmen yötkeshni ilgiridin tartipla bashlighanliqini, uzaq waqitliq xitayning köchmen yötkesh siyasitining dawamlishishi netijiside hazir Uyghur aptonom rayonida Uyghurlardin xitaylar nopusining artip ketkenlikini bildürgen.

Xitayda yüz bergen on yilliq medeniyet zor inqilabidin ibaret bu siyasiy küresh dawamida Uyghur, tibet qatarliq milletlerning diniy étiqadi, medeniyiti, kimliki pütünley yoq qiliwétilgenliki heqqidimu maqalide qisqiche toxtalghan.

Maqalide, Uyghur élidiki Uyghurlarning musteqilliq heriketlirining tarixtin buyan toxtap qalmay izchil halda dawamliship kéliwatqanliqini, bolupmu 1990-yillardin kéyin sabiq sowétlar ittipaqining yimirilishi bilen ottura asiyada bir qisim türkiy jumhuriyetlerning musteqilliqqa érishishi uzundin buyan musteqilliqqa telpünüwatqan Uyghurlarning musteqilliq heriketlirige téximu zor ilham bexsh etkenlikini ilgiri sürüsh arqiliq, yéqindin buyanqi Uyghur élida yüz bériwatqan Uyghurlarning qarshiliq heriketlirining tasadipiy heriketler emesliki tepsiliy chüshendürülgen.

“Dunya tarixi oqush kitabi” zhurnilining bu heqtiki maqaliside 2009-yilidin bashlap xitay xelq azadliq armiyisi, saqchi, qoralliq qisimlarning öz‏-ara hemkarlashqan asasta shiddetlik halda Uyghur éli bilen tibette keng kölemlik qirghinchiliq heriketlirini élip bériwatqanliqini, xitay kompartiyesining bu xil basturush siyasitige narazi bolghan Uyghur, tibetlermu öz aldigha xas halda türlük qarshiliq heriketlirini élip bérip öz hayatidin ayriliwatqanliqini körsitip, buning misali süpitide tibette dawamlishiwatqan özige ot qoyup ölüwélish herikitide hazirgha qeder köpligen tibetlerning öz jénidin ayrilghanliqini bildürgen.

Mezkur zhurnalning Uyghur, tibetler heqqidiki bu maqaliside, Uyghurlarning 2013-yili béyjing tyen'enmén meydanida élip barghan aptomobil hujumi herikiti bilen 2014-yili ürümchi jenubiy poyiz wogzalida yüz bergen partlitish weqelirini xitay hökümitining térrorluq weqeler dep atap Uyghurlarning xitaygha bolghan barliq qarshiliq heriketlirini térrorluqqa baghlap, chet'ellerdiki sherqiy türkistan islam herikiti teshkilatini ilgiri elqa'ide teshkilatigha, talibanlargha baghlighan bolsa, emdilikte ularni dunyaning diqqitini chékiwatqan térrorluq teshkilat “Islam döliti teshkilati” gha baghlap Uyghur élida térrorluqni basturushni bahane qilip, Uyghurlarning barliq ish-heriketirini térrorluq heriket dep hésablap, ularni qanunsiz oq chiqirip öltürüwatqanliqini alahide tekitligen.

Maqalining axirqi qismida, xitay hökümitining Uyghur, tibetlerning musteqilliq herikitini qattiq basturush sewebliri heqqide toxtilip: “Junggo kompartiyesi Uyghur, tibetlerning diniy étiqadi, medeniyitini basturup, ularni assimilyatsiye qilish sür'itini tizlitiwatidu. Béyjingning bundaq siyaset élip bérishidiki birdin-bir seweb, üzlüksiz énérgiyege bolghan éhtiyaji éshiwatqan junggoning bu énérgiye menbeliri asasen Uyghur éli bilen tibet. Uyghur éli xitayni gaz, néfit bilen teminleydu, tibet bolsa kömür bilen, shunga béyjing bu ikki bayliq makanini qoldin chiqirip qoyushni hergiz xalimaydu. Xitay kompartiyesining Uyghurlargha séliwatqan zulumi chékidin ashqanliqi sewebidin chégra atlap chet'ellerge qachidighan Uyghurlarning sani kündin-kün'ge éshiwatidu. Xitayning Uyghur aptonom rayonida yürgüzüwatqan basturush siyasitini xelq'ara jem'iyet yéqindin közitip turuwatidu” dep yézilghan.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.