Yaponiye axbarati: xitay Uyghurlarni "Térrorchi" qilip körsitishke tirishiwatidu

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2014-07-03
Share
yaponiye-uyghur-mesilisi-terror.JPG "Asahi shimbun géziti" ning 27-iyundiki mezkur maqalisidin süretke élin'ghan.
RFA/Qutluq

Mezkur maqalide asasliqi xitay hökümitining xelq'ara jem'iyetke Uyghurlarni "Térrorchi" qilip körsitishke tirishiwatqanliqi shundaqla afghanistan we iraqtiki kelgüsi menpe'etini qoghdashta yenila amérika armiyisining yardimige mohtajliqini bildürgen.

Muxbir kimjun hi maqaliside, xitay jama'et xewpsizlik uniwérsitétining mu'awin mudiri li jyenxéning 6-ayning 22-küni béyjingda muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzgende pakistan qebililer rayonidiki sherqiy türkistan islam herikiti teshkilatining pakistan, afghanistandiki talibanlar bilen bolghan munasiwiti heqqide toxtilip: "Hökümitimiz bu teshkilatning qoral yaraqlirining, iqtisadining kélish menbesi we shundaqla ularning meshiq élip bériwatqan lagirliri toghrisida etrapliq, ishenchlik, pakitliq matériyallarni toplidi" dégenlikini bildürgen.

Maqalide xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasiti heqqide toxtilip: "Xitay kompartiyisi hazir jiddiy heriket qollinip Uyghur musteqilchilirini basturuwatidu. Bolupmu, shinjangdiki afghanistan, pakistan bilen chégralinidighan rayonlarda basturush herikiti qattiq élip bériliwatidu" déyilgen.

Béyjingning yéqinda élan qilghan sherqiy türkistan islam herikiti teshkilatigha a'it bayanatlirida bildürülüshiche, xitay bixeterlik tarmaqliri köpligen döletler arqiliq mezkur teshkilatqa da'ir uchurlarni toplighan hemde musteqilchilerning 40 tin oshuq meshiq lagérida xitaygha qarshi jeng élip bérish üchün jiddiy türde meshiq élip bériwatqanliqini igiligen.

Maqalide 6-ayning 24-küni xitayning intérnét uchur alaqe merkizi bayanat élan qilip :"Sherqiy türkistan islam herikiti teshkilati térrorluqni tor arqiliq xitay ichige tarqitiwatidu" dep shikayet qilghanliqini we shundaqla Uyghurlarning térrorluq heriketliri toghrisida mexsus höjjetlik filim ishlep, sherqiy türkistan islam herikiti teshkilatining meshiq élip bériwatqan lagéri, ötken yili 28-öktebir tyen'enmén'ge aptomobil bilen hujum qilish weqesi qatarliq bir qatar weqelerni süretlik körünüshler bilen kirishtürüp: "Sherqiy türkistan islam herikiti teshkilati dunya térrorchiliq herikitige yéqindin awaz qoshuwatidu. Ularning 'jihad' élip bérishidiki meqsiti yalghuz xitay dölitila emes, belki dunyawi jihad herikitidur" dep teripligenlikini otturigha qoyghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan musteqil kishilik hoquq tetqiqatchisi yurina xanim xitayning sherqiy türkistan islam herikiti teshkilatini dunyagha tehdit dep körsitish arqiliq Uyghurlarning Uyghur élida élip bériliwatqan musteqilliq heriketlirini bu teshkilatqa baghlap, Uyghurlarning heq-hoquqini qolgha keltürüsh yolida élip bériwatqan küreshlirini térrorluq heriket dep jakarlimaqchi boluwatqanliqini bildürdi.

Kimjun hi maqaliside pakistan bilen xitayning munasiwiti heqqide toxtilip: "Béyjing pakistanning hemishe sherqiy türkistan islam herikiti teshkilatini özlirining menpe'eti üchün basturup bériwatqanliqigha heshqalla éytidu. Iqtisadiy we bashqa köpligen tereplerde pakistan'gha yardem béridu" dégen.

Maqalide aptor afghanistan prézidénti karzayining xitay bilen bolghan munasiwiti heqqidimu toxtilip, karaziyining 12 yil hökümette wezipe ötesh jeryanida jem'iy 6 qétim xitayda ziyarette bolghanliqini, bu yil 6-ayda béyjingda xitay re'isi shi jinping bilen körüshkende "Biz kona dostlardin" dégenlikini shundaqla muxbirlarning ziyaritini qobul qilghan karzayi: "Eger men yene afghanistan'gha prézidént bolup, döletni tereqqiy qildurush pilani tüzeshke toghra kelse, men xitay dölitining tereqqiyat modilini öz dölitimge tedbiqlaytim" dep éytqanliqini bayan qilghan.

Xitay bilen afghanistan arisidiki soda-tijaretning üzlüksiz éship bériwatqanliqi, xitayning dawamliq kabul hökümitige yardemde boluwatqanliqimu maqalide alahide eskertilgen.

Xitay, amérikining özi bilen qoshna ellerde esker turghuzushigha izchil qarshi turup kelgen bolsimu, emma hazir xitay shirketlirining afghanistanda da'im qoralliq küchlerning hujumigha uchrap turushi sewebidin béyjing, amérika eskerlirining bu yerde turushini özlirining bixeterlikige paydiliq dep qaraydiken. Afghanistan prézidénti karazayi bu heqte muxbirlargha bergen bayanatida: "Béyjing amérika eskerlirining afghanistanda uzaq mezgil turushini xalaydu" dégen.

Aptor maqaliside xitayning afghanistandiki amérika armiyisini bu qeder qollishidiki sewebler üstide toxtilip, 2012-yili amérika armiyisi iraqtin chékin'gendin kéyin bu rayonning bixeterlik mesilisining qiyinlashqanliqini, xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xu'a chünying 26-iyun küni iraqtiki xitay puqralirining hazirqi ehwali toghrisida muxbirlargha bergen bayanatida, iraqta mingdin oshuq xitay ishchisining xeterlik rayonlarda turuwatqanliqini, ularni saq ‏-salamet weten'ge qayturup kétishke tirishchanliq körsitiwatqanliqini bildürgen. U, sözide yene undin bashqa on mingdin oshuq xitay ishchining bixeter jaylarda ikenlikini algha sürgen.

Iraq urushidin kéyin xitay iraqning néfit, tebi'iy gaz échishigha yardemde bolush meqsitide, jenubiy qisimdiki néfit merkezlirige köpligen ishchilarni ewetken. 2009-Yilidin bashlap xitayning iraqtin néfit import qilishi éship barghan.

Xitayning iraqtin eng köp néfit sétiwalidighan dölet ikenlikini algha sürgen "Nyuyork taymés géziti" bu heqte toxtilip: "Iraq urushidin kéyin xitay iraqtin néfit import qilidighan eng chong döletke aylandi" dégen.

Amérika eskerlirining iraq we afghanistandin chékinishi heqqide toxtalghan shangxey fuden uniwérsitéti pakistan ishliri tetqiqat merkizining mudiri,tetqiqatchi du yukangning qarishiche, amérika armiyisining iraqtin chékinishi xitayning iqtisadiy menpeti üchün zor tesir körsetkendek, afghanistandin esker chékindürüshimu oxshashla eks tesir körsitidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet