Xiyanet we jinayet

Xelq'arada zor tesir qozghighan 5 - iyul ürümchi weqesidin kéyin, xitay hakimiyiti goya bundin kéyin sherqiy türkistanda milliy ziddiyet, ixtilap we toqunushlarni peseytish üchün ijabiy qedemlerni basidighandek, shundaqla yerlik xelqqe paydiliq bir qatar yéngi siyasetlerni tüzüp chiqidighandek bir menzirini yaritishqa tirishqan idi.
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2010-01-21
Élxet
Pikir
Share
Print

Mesilen, ürümchi weqesidin kéyin, xitayning dölet re'isi xu jintaw italiye ziyaritini yérim yolda toxtitip qaytip kélip, xitay kommunistik partiyisi merkizi komitéti siyasi byurusining yighinini chaqirip, mexsus sherqiy türkistan mesilisini muzakire qilghan. Merkezdin 20 nechche ministir derijilik emeldarni öz ichige alghan 400 kishilik tekshürüsh guruppisini sherqiy türkistan'gha ewetken, yene dunya jama'etchiliki aldida milletler siyasitini üzlüksiz yaxshilaydighanliqi heqqide wediler bergen, sherqiy türkistandiki milliy toqunushlarning bash jawabkari hésablan'ghan wang léchü'enni merkezge yötkep kitidighanliqi heqqide uchurlar tarqatqan idi.

Uyghurlar hökümetning wede qilghan "belen" siyasitini töt közi bilen kütiwatqan bir peytte, awal, "milletler ittipaqliqi terbiyisi qanuni " dégen nerse chiqti, bu qanun 2 - ayning 1 - künidin étibaren ijra qilinmaqchi.

Bu qanun boyiche, bundin kéyin birer xitayni, "xitay" dep qoysingizmu özingizni zindanda körisiz.

Arqidinla bu qétim chaqirilghan, aptonom rayonluq 11 - nöwetlk xelq wekiller qurultiyi 3 - omumyighini mezgilide, 1997 - yili chiqirilghan, " jem'iyet amanliqini omumlashturup tüzesh qanuni " ning yéngilan'ghan we toluqlan'ghan nusxisi maqullandi, mexsus 3 xil küchlerge zerbe bérish meqsitide chiqirilghan bu qanunmu 2 - ayning 1 - künidin étibaren ijra qilinmaqchi.

Bu qétim maqullan'ghan bu qanunda, atalmish "3 xil küchler" ge zerbe bérish da'irisi téximu kéngeytilgen bolup, milliy we diniy tuyghuliri sel - pella küchlük bolghan we hökümetning siyasitini tenqitligenliki Uyghurlarning hemmisi zerbe bérish nishanidin ibaret.

Undin bashqa yene, bu qétimqi xelq wekiller qurultiyida, "qosh tilliq oqutquchilar qoshunini zoraytish qanun teklip layihisi" dégen nerse sunuldi. Uyghur oqutquchilar qoshunini peydin - pey yoq qilip, ularning ornigha xitay oqutquchilarni seplesh nishan qilin'ghan bu teklip layihisimu aldimizdiki künlerde resmiy qanunliship ijragha qoyulushi mumkin.

Mana bular, 5 - iyul ürümchi weqesidin buyan xitay hökümiti teripidin mexsus sherqiy türkistan üchün tüzüp chiqilghan atalmish " yaxshi siyaset " ler idi.

Emeliyette bolsa, Uyghur xelqining milliy menpe'etlirige we aptonomiyilik heq - hoqoqlirigha tamamen zit kilidighan bu qanunlar, xitayning asasiy qanunida körsitilgen aptonomiyilik jaylar heqqidiki maddilargha we " milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni " gha qilin'ghan ochuqtin - ochuq bir xiyanet we jinayet idi.

Chünki, " milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni " ning bashlan'ghuch qismida, " milliy térritoriyilik aptonomiye - her qaysi az sanliq milletler topliship olturaqlashqan rayonlarda térritoriyilik aptonomiyini yolgha qoyup, aptonom organlarni tesis qilip, öz - özini bashqurushni yolgha qoyush, her qaysi az sanliq milletlerning özlirining ichki ishlirini özliri bashqurush hoqoqigha hörmet qilish we kapaletlik qilish, bu arqiliq milletlerning barawerlikini namayen qilish " dep körsitilgen idi.

Xitay merkizi hökümitining bu qilmishi, bundin kéyin Uyghurlargha qaritilghan basturup singdürüsh we assimiliyatsiye qilip yoqitish siyasitining yenimu kücheytilidighanliqidin direk bermekte.

Undin bashqa yene, xitay merkizi hökümiti teripidin tüzüp bérilgen we aptonom rayonning re'isi nur bekri teripidin bu qétim ürümchide chaqirilghan aptonom rayonluq xelq wekiller qurultiyida " kötürenggü roh " bilen jarangliq oqup chiqilghan hökümet xizmitidin doklatmu, mahiyette xelq'ara qanun - prinsiplargha we xitay teripidin chiqirilghan " milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni " ning rohigha qarshi qilin'ghan xiyanet we jinayetler bilen tolghan bir iqrarname idi.

Mesilen, nur bekrining doklatida körsitilishiche, 2009 - yili sherqiy türkistanda sheher ahalilirining yilliq kishi béshigha toghra kilidighan otturiche kirimi 12 ming 120 yü'en'ge yetken, déhqanlarning yilliq kishi béshigha toghra kilidighan otturiche kirimi 400 yü'en ashqan.

Doklatta yene, bingtü'enlik xitaylarning kirimi heqqidimu ayrim melumat bérilgen bolup, 2009 - yili bingtü'en terkibidiki sheherlik xitaylarning yilliq kishi béshigha toghra kilidighan otturiche kirimi 13 ming yü'en'ge, bingtü'enlik xitay déhqanlarning kirimi bolsa 7300 yü'en'ge yetken.

Hemmige melum bolghinidek, nöwette Uyghurlarning omumi nopusining 90 pirsentige yéqinraqi yézilarda yashap kelmekte, del buning eksiche, sherqiy türkistandiki xitay köchmenlirining 90 pirsentidin köpireki sheherlerde yashimaqta. Buningdin, sherqiy türkistanda xitay köchmenliri bilen yerlik xelq otturisida iqtisadi jehette nahayiti zor perqning barliqini, xitay hakimiyitining yerlik xelqning turmushigha emes, eksiche xitay köchmenlirining turmushigha köngül bölüwatqanliqini körüwalghili bolidu.

Emeliyette bu, "milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni" ning 62 - maddisida körsitilgen "dölet, milliy térritoriyilik aptonom jaylarda bayliq menbelirini échish we qurulush élip bérish jeryanida, aldi bilen milliy térritoriyilik aptonom jaylarning menpe'etige étibar bérishi, milliy aptonom jaylarning iqtisadigha paydiliq orunlashturushlarni élip bérishi, shu jaydiki az sanliq milletlerning ishlepchiqirish we turmushigha köngül bölüshi lazim," dégen maddisining rohigha qilin'ghan ochuqtin - ochuq bir xiyanet idi.

Nur bekrining doklatida, ötken bir yil ichide sherqiy türkistan boyiche " éshincha emgek küchliri " dégen namda bashqa yurtlargha heydelgen déhqanlarning sanining 1 milyon 663 ming neperge yetkenliki, buning ichide xitay ölkilirige ishlemchilikke ewetilgenlerning sanining 123 ming 900 neperge yetküzülgenlikimu 2009 - yili ichide qolgha keltürülgen " zor netije " lerning biri qilip körsitilgen bolup, emeliyette bolsa bu, xitayning asasiy qanuni we " milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni " turmaq, hetta xelq'ara qanunlarghimu tüptin xilap kélidighan bir insanliq jinayiti idi.

Chünki, bir millet yaki bir xelqni kolliktip halda yurt - makanliridin mejburiy heydesh we mejburiy emgekke sélish qilmishi bolsa, xelq'ara sotta jazagha tartilishqa tégishlik bolghan irqiy tazilash jinayitidin ibaret.

Nur bekri doklatida yene, " qosh tilliq " dep atalghan xitayche yeslilerde, ottura - bashlan'ghuch mekteplerde oquwatqan yerlik oqughuchilarning sanining aldinqi yilgha qarighanda zor derijide ashurulghanliqinimu hökümetning 2009 - yili qolgha keltürgen " zor muwapiqiyetliri " ning biri qilip körsetken bolup, bumu, " milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni " ning 37 - maddisida körsitilgen, " milliy térritoriyilik aptonom jaylardiki aptonom organlar özliri musteqil halda milliy ma'aripini tereqqi qilduridu, sawatsizliqni tügitidu. Az sanliq millet oqughuchilirini asas qilghan mekteplerde, shara'iti barliri az sanliq milletlerning til - yéziqida derslik hazirlap chiqip, az sanliq millet til - yéziqida ders béridu " dégen maddisigha qilin'ghan zor bir xiyanet idi.

Démek, yuqiriqi hadisiler, xitay hakimiyitining özi chiqarghan qanunni özi ayaq asti qilidighan bu xil tebi'itining esla özgermeydighanliqini ochuq körsitip turmaqta.

Pikirler (1)
Share

Isimsiz oqurmen

Yéqinqi zaman tarixmizdiki buninggha oxshash qatil zalim siyasetlerbizni bash egdürellmigen ,eksiche siyasi iradimizni mustehkemlep ,xétay mustemlikchiliri bilen bolghan chek chigrayimizni téximu keskin ﯪyrishimnizgha türtke bolup keldi .Yang zingshin ,jin shurin ,shéng shisey we bügün ularning siyasi warisliri bolmish wang léchüen nurbekriler haman .ﯪLdinqiilardek bir küni tarixning dolquni ﯪldida süpürüp tashlinidu .

Jan 22, 2010 06:05 AM

Toluq bet