44 - Yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushigha sewebchi bolghan asasliq amillar heqqide

Uyghur siyasiy pa'aliyetchilirining qarishiche, 1944 - yili 11 - ayning 12 - küni ilida qurulghan " sherqiy türkistan jumhuriyiti " bolsa, undin 11 yil burun qurulghan, yeni 1933 - yili qeshqerde élan qilin'ghan " sherqiy türkistan islam jumhuriyiti " ning dawami bolup, 30 - yillarda chéchilghan milliy inqilab uchqunlirining qaytidin yalqunlinishi idi.
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2008-11-12
Share

Bu jumhuriyetningmu del, ilgiri tunji jumhuriyet qurulghan oxshash ay we oxshash künde élan qilin'ghanliqi we tunji jumhuriyet teripidin qobul qilin'ghan ay - yultuzluq bayraqqa warisliq qilghanliqimu bu nuqtini ispatlap turmaqta. Qiziq yéri shuki, eyni chaghda xitay kommunistlirining pishiwasi maw zédong, ikkinchi jumhuriyetning qurulushigha sewebchi bolghan 3 wilayet milliy inqilabini, " junggo inqilabining bir qismi " dep élan qilip, sherqiy türkistan xelqining musteqilliqni ghaye qilghan bu milliy herikitini, kommunist xitay bilen milletchi xitay otturisida élip bérilghan hakimiyet talishish kürishining terkiwi qismi qilip körsitishke tirishqan idi. Uyghur siyasiy pa'aliyetchilirila emes, chet'ellik tetqiqatchilarmu maw zédungning yuqiriqi qarishigha, " mentiqisiz we exmiqane qarash " dep baha bérip kelmekte.

Xitay hakimiyitining hazirqi höjjet - matériyallirida, 44 - yilidiki " sherqiy türkistan jumhuriyiti " ning, tamamen sowét ittipaqining qutritishi we yardimi netijiside barliqqa kelgenliki, kéyin exmetjan qasimi, abdukérim abbas qatarliq milliy rehberlerning bu xataliqni tüzitip, " 3 wilayet hökümiti " dep özgertkenliki tekitlenmekte. Emeliyette bolsa sherqiy türkistan xelqining erkin iradisi bilen bashlitilghan ikkinchi jumhuriyet inqilabi kéyin sowét ittipaqining bésimi we dexli - teruzi tüpeylidin esli ghayisidin qismen uzaqlashqan, bu jumhuriyet we milliy inqilabmu del sowét ittipaqi bilen xitay kommunistlirining til biriktürüp élip barghan siyasiy süyqesti netijiside meghlubiyetke uchrighan idi.

Sowét ittipaqining bu qétimqi milliy inqilabni bir mehel qollishidiki we uninggha herbiy jehettin yardem bérishidiki asasi meqsidi xuddi chet'ellik tetqiqatchilarning bayan qilghinidek, uni tamamen kontrol astigha élish we özining diplomatiye jehettiki meqsetliri üchün xizmet qildurush idi. Chünki sowét ittipaqining meqsiti, 3 wilayet inqilabini kozur qilip turup, xitaygha tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qildurush idi.

Derweqe, 1945 - yili 2 - ayda chaqirilghan yalta yighinida stalin, eger xitay terep tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qilghan teqdirde, sherqiy türkistandiki milliy toqunushlargha arilashmaydighanliqini we xitayning tupraq pütünlükige hörmet qilidighanliqini bildürgen, yalta yighini asasida 1945 - yili 8 - ayning 14 - küni xitay bilen sowét ittipaqi otturisida, " xitay - sowét dostluq ehdinamisi " tüzülüp, tashqi mongghulning musteqilliqi gomindang hökümiti teripidin étirap qilin'ghandin kéyin, sowét ittipaqi 3 wilayet milliy herikitige qiliwatqan barliq yardemlirini toxtitip, sherqiy türkistan jumhuriyitining re'isi elixan törini sowét ittipaqigha qachurup ketken, milliy armiyimu manas deryasi boyida toxtap qélishqa mejbur bolghan, sowét ittipaqining bésimi tüpeylidin 3 wilayet hökümiti gomindang hökümiti bilen muresse qilip, 11 bétim asasida birleshme hökümet qurghan idi.

Tarixchi doktur andréf forbés ependi teripidin, sherqiy türkistanning 1911 - yilidin 1949 - yilighiche bolghan siyasi tarixi heqqide yézilghan kitabtimu, 44 - yili qurulghan ikkinchi jumhuriyetningmu xuddi 33 - yilidiki tunji jumhuriyetke oxshashla sherqiy türkistan xelqining milliy we diniy kemsitishke, talan - tarazhgha, zulum we qirghinchiliqqa qarshi küresh iradisining we musteqilliq,hörlükke bolghan teshnaliqining mehsuli bolup, 3 wilayet milliy inqilabining partlap chiqishigha yene oxshashla mustebit diktator shing shisey we gomindang hökümitining chikidin ashqan zulmi sewebchi bolghan idi.
 
Mezkur kitapta bayan qilinishiche, 1933 - yili 4 - ayda sherqiy türkistandiki militarist jing shurén herbiy özgirish tüpeylidin xitaygha qachqandin kéyin, uning ornigha Uyghur xelqi teripidin, " sherqiy türkistan tarixida ötken eng qanxor diktator " dep atalghan shing shisey bash wali bolghan idi. Shing shisey 1933 - yili qeshqerde qurulghan tunji jumhuriyetni sowét ittipaqining biwaste herbi yardimi bilen yoqatqandin kéyin, xitay merkizi hökümiti bilen bolghan barliq alaqisini üzüp, özini sowét ittipaqining qoynigha atqan we sowétning kommunistik tüzümini köchürüp kélip sherqiy türkistanda ijra qilishqa bashlighan. Hetta yen'endin maw zémin, chén tyenchu qatarliq xitay kommunist wekillirini ürümchige chillap kélip, özining hakimiyitige shérik qilghan idi.

34 - Yili sherqiy türkistan islam jumhuriyiti yoqitilghandin kéyinmu, taki 37 - yiligha qeder jenobiy rayonlarda milliy inqilab yalqunliri öchmidi. Shing shisey bir tereptin jenobiy rayonlarda Uyghurlargha qarita rehimsizlerche qanliq basturush élip barsa, yene bir tereptin kommunistik idé'ologiyini terghip qilip, Uyghur baylirini, yer igilirini we Uyghur ölümalirini mal - mülkini musadire qilip türmilerge tashlidi we yerlik xelqni xuddi sowét ittipaqigha oxshash dinsizlashturushqa urundi.

Yuqiriqi kitabta bayan qilinishiche, shing shisey mezgilide Uyghur bayliri, diniy ölimalar we oqumushluq zatlarning asasen hemmisi dégidek qolgha élin'ghan bolup, bularni altaydiki altun kanlirigha we herbiy istikamlargha yötkep kélip éghir jismaniy emgekke salghan. Shing shisey mezgilide Uyghurlarning söz - heriketlirige shu derijide qattiq cheklime qoyulghanki, Uyghurlar adette tawuz - qoghunning we déhqanchiliqning gépidin bashqa söz qilishqa jür'et qilalmaydighan halgha chüshken. Shing shisey, " musadire " dégen namda bulang - talang qilish, éghir alwang - yasaq we baj tüzümi arqiliq yerlik xelqning qénini shorash bilen birge, sowét ittipaqigha sherqiy türkistanning kan bayliqliridin xalighanche paydilinish hoqoqini bérip, sowét ittipaqidin alghan paydini özining chöntikige tashlighan.

1941 - Yili gitlér armiyisi sowét ittipaqigha hujum qilip, bir mehel üstünlükni saqlighandin kéyin, chotni xata soqqan shing shisey sowét ittipaqidin yüz örüp, nenjingdiki gomindang hökümiti bilen munasiwet qurup, " kommunistlarni tazilash " dégen namda yene sherqiy türkistan miqyasida chong tazilash herikiti élip bérip, xitay kommunistliri bilen birge yene köpligen Uyghur zatlirini qolgha élip türmige tashlighan yaki sürgün qilghan.

Tarixchi doktur andréf forbés ependining kitabida neqil keltürülishiche, shing shiseyning 10 yilliq hakimiyiti jeryanida öltürülgen, tutqun qilin'ghan, qiyin - qistaqqa uchrighan, sürgün qilin'ghan we mal - mülki musadire qilin'ghanlarning omumi sani texminen 100 mingdin ashidu.

Gomindang hökümiti shing shiseyni 1944 - yili 9 - ayda ormanchiliq ministiri qilip nenjinggha yötkep ketkendin kéyin, uning ornigha gomindang partiyisi ichidiki uchigha chiqqan showinist we chong xitaychi wu jungshinni ölke re'isi qilip teyinligen idi. Ilgiri " gomindang chégra rayon komitéti " ning re'isi bolghan wu jingshin, xitay térritoriyisi ichidiki pütün milletlerning kelgüside irq, diniy étiqad we medeniyet jehette özining alahidilikini yoqitip, büyük xitay millitige qoshulup kétishke mehkum ikenlikini, az sanliq millet rayonliridiki xitay köchmenlirining sanini köpeytishke jiddiy ehmiyet bérish kéreklikini teshebbus qilatti.

Eyni chaghda nenjingde turuwatqan we tarixta " 3 ependi " dep atalghan mes'ud sabiri bayquzi, muhemmet'imin bughra we eysa yüsüp aliptékinler wung jungshinning bu xaraktérini yaxshi bilgini üchün, jyang jéshigha muraji'etname yézip, wu jungshinning ölke re'isi bolushigha qarshi chiqqan, emma jyang jéshi ularning étirazigha qulaq salmighan idi. Shing shisey nenjin'ge yolgha chiqishtin burun yene mexpiy saqchi teshkilatigha buyruq chüshürüp, wu jungshin kélishtin burun türmilerde yétiwatqan 500 etrapidiki Uyghur siyasi tutqunni öltürüshni tapshurghan idi, saqchi teshkilatining bashliqi li yichéng uning buyruqini bija keltürdi.

Wu jungshin wezipige olturghandin kéyin, Uyghurlarning shunche küchlük telipige qarimastin, saqchi bashliqi li yichéngni jazalimay muhapizet qildi, siyasiy jinayetchilerge omumiy kechürüm élan qilip, 500 - 600 siyasiy mehbusni qoyup bergen bolsimu, emma bularning hemmisi xitay siyasiy jinayetchiler bolup, Uyghur mehbuslar yenila türmide qéliwerdi. Wu jungshin, yerlik xelqning küchlük naraziliqini qozghawatqan mexpiy saqchi we türme tüzümini bikar qilish uyaqta tursun, eksiche téximu kücheytti.

Shing shisey mezgilide sherqiy türkistandiki xitay eskerlirining sani 20 ming etrapida idi, wu jungshin ölke re'isi bolghandin kéyin, ichki ölkilerdin jiddiy esker yötkep, qisqa waqit ichide eskerlerning sanini 100 minggha yetküzdi we bu eskerlerning teminati üchün yerlik xelqqe qoshumche alwang - siliq yüklendi. Yene qazaq charwichilargha eskerler üchün 20 ming at bérish séliqi tapshurulghan.

Az sanliq millet rayonlirigha xitay köchmini yötkesh siyasitining bashlamchisi bolghan wu jungshin, ichki ölkilerde qehetchilikke uchrighan rayonlardin 10 ming köchmenni yötkep kélip, ularni shimaliy rayonlardiki qazaq charwichilardin tartiwélin'ghan yerlerge orunlashturghan we ularni alahide imtiyazlardin behriman qilghan. Yene kélip wu jungshin sherqiy türkistanning maliye tüzümini we pulini bikar qilip, merkizi hökümetning paxal pulini köchürüp kélip bazargha salghan, netijide sherqiy türkistanda tarixta körülüp baqmighan derijide iqtisadi böhran we qehetchilik peyda bolghan. Shunga yerlik xelq arisida, " bir shing shisey ketti, emma ikki shing shisey keldi " dégen söz peyda bolghan.

Qisqisi, 1933 - yilidiki tunji jumhuriyet bilen, 1944 - yilidiki ikkinchi jumhuriyetlerning qurulushigha sewebchi bolghan amillar asasi jehettin oxshash bolup, tüp yiltizi zulum, bésim we talan - taraj idi.

Chet'ellerdiki Uyghur siyasi pa'aliyetchiliri, kommunist xitay hakimiyitining hazir Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan zulum we bésim siyasitiningmu 30 - we 40 - yillardiki xitay diktatorlirining Uyghurlargha qaratqan siyasitidin héchbir perqining yoqluqini, eksiche hazirqi xitay hakimiyitining ilgiriki mustemlikichi küchlerdinmu éship chüshkenlikini tekitlep kelmekte.    


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet